Дала өмірінде күн батып, ымырт үйірілген сәт адам баласын бір мезетте екі түрлі күйге бөлейді: бір жағынан — қарбалас тірліктен кейінгі мамыражай тыныштық болса, екінші жағынан — көз байланатын қараңғылықпен бірге келетін қауіп-қатер. Ата-бабаларымыз түн мезгілін бейқамдыққа салынатын уақыт емес, керісінше сергек болуды, әрбір сыбдырға мән беруді талап ететін сынақ кезеңі деп қарастырған. Сонымен қатар, түнек қанша қоюланғанымен, соңы міндетті түрде жарық күнге ұласатынына бекем сенген. Халық жадында сақталған түн туралы сөз мұрасы осы философиялық көзқарасты айқын көрсетеді.
Түн туралы мақал-мәтелдер жинағы
Қараңғы түнде құлағыңды түр, аңдысқан жауды бұрын біл.
***
Жолдасың жаман болса, алыс жүріп түн қатпа, қатының жаман болса, кісі алдында тіл қатпа.
***
Ауыл үйдің моншағын, күндіз ұрлап, түнде тақ.
***
Ұры түн асқанша, бөрі қыр асқанша.
***
Ерте шықсаң, алдыңнан күн шығады; кеш шықсаң, алдыңнан түн шығады.
***
Шариғаттың бұйрығы: бетін ашық ұстау – күндіз харам, түнде харам.
***
Әйел жүзі күндіз көрікті, түнде сүйікті.
***
Түнде шырақ, күндіз бұлақ.
***
Түнде аттансаң, таңға жетерсің.
***
Түн түндігін түрер.
Түнгі уақыттың мән-мағынасы: мақалдарды топтастырып түсіндіру
Қырағылық пен жол қаупі: түнгі сақтық ережелері
Көшпелі тұрмыста қараңғылық сыртқы қауіптің белсенді кезеңі саналып, адамнан ерекше сезімталдықты қажет еткен. Түнде көзге қарағанда есту түйсігі басты құралға айналатынын халық «Қараңғы түнде құлағыңды түр, аңдысқан жауды бұрын біл» деген сөзбен дөп басқан. Мұндағы өсиет — бейқам қалмай, төнген қатерді алдын ала болжау. Сол сияқты, «Ұры түн асқанша, бөрі қыр асқанша» деген сөз қаскөй мен жыртқыштың қараңғылықты қалқан етіп бой тасалайтынын, сақтықты босаңсытуға болмайтынын ескертеді. Ұзақ сапарға шыққанда жолдастың сенімді болуы да осы түнгі мезгілдің қауіптілігімен тікелей байланыстырылады.
Уақытты ұтымды пайдалану және таңға ұмтылыс
Түн — тек қауіп қана емес, мақсатқа жетудің, алға ілгерілеудің уақыты. «Түнде аттансаң, таңға жетерсің» және «Ерте шықсаң, алдыңнан күн шығады; кеш шықсаң, алдыңнан түн шығады» деген нақылдар істі дер кезінде жоспарлап, уақыттан ұтуды үйретеді. Мұндағы түн қиындықтан тайсалмай әрекет етуді білдірсе, таң — еңбектің нәтижесі. Ал «Түн түндігін түрер» деген қанатты тұжырым кез келген ауыртпалықтың шегі болатынын, түнектің артынан сәулелі таң келетінін бейнелейтін терең оптимизмге толы.
Тұрмыс көрінісі мен адами қарым-қатынас
Мақалдарда түн мен күндіздің ауысуы адам мінезі мен отбасылық, қоғамдық нормаларды сипаттауға да негіз болады. Атап айтқанда, күндізгі өмірдегі жарық пен түнгі шырақтың рөлі қатар қойылып («Түнде шырақ, күндіз бұлақ»), жан тыныштығы мен шаңырақтың берекесі суреттеледі. Ал кейбір мысқыл немесе тыйым мәтіндері ұят пен әдептің қараңғылықпен жабылмайтынын, адамдық ар-ұяттың кез келген уақытта бірдей сақталуы керектігін айғақтайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Түн түндігін түрер» мақалының астарлы мағынасы қандай?Түндік — киіз үйдің шаңырағын жауып тұратын жамылғы. Оның түрілуі жарықтың кіруін, күннің шыққанын білдіреді. Мақалдың астары — өмірдегі өткінші қиындық пен қайғының да түн сияқты сейіліп, орнына үміт пен қуаныштың келетінін білдіретін терең сенім.
Неліктен қазақ мақалдарында түн сақтықпен қатар айтылады?Ежелгі дәуірде түнде табиғи жарықтың болмауы, түз тағысының немесе жаудың тұтқиылдан келу қаупі адамды барынша қырағы болуға мәжбүрлеген. Сондықтан түнге қатысты мақалдардың көбі қауіпсіздікке, сақтыққа және серік таңдауға қатысты өмірлік кеңес болып қалыптасқан.
«Ерте шықсаң, алдыңнан күн шығады; кеш шықсаң, алдыңнан түн шығады» мақалы нені меңзейді?Бұл нақыл уақытты дұрыс жоспарлап, істі ертерек бастаған адамның жолы ашық болатынын, ал бейқамдық танытып кешіккен кісінің жолында кедергілер мен қиындықтар (түн бейнесінде) көбейетінін ескертеді.