Кеш — жай ғана күн батып, ымырт үйірілетін тәулік мезеті ғана емес. Қазақ дүниетанымында бұл ұғымның астарында мезгіл шегінен бөлек, мүмкіндікті дер кезінде пайдаланбау, қолда бар уақытты зая жіберу және оның артында қалатын өкініш салдары қатар өріледі. Сонымен бірге кешкі уақыт — тіршілікті қорытындылап, ағайынмен дастарқан басында тоғысатын, кісілік пен әдепті қажет ететін жауапты мезгіл. Бабалар сөзінде бұл өлшемдер нақты өмірлік тұжырымдар арқылы бекітілген.
Кеш және кешігу туралы мақал-мәтелдер
Еңбегі ештің күні кеш.
***
Жапа шегіп, жай жату — жасықтықтың белгісі, ерте жатып, кеш тұру — пасықтықтың белгісі.
***
Ертеңгі сауда – сауда, кешкі сауда – ғауға.
***
Ертеңгі асты тастама, кешкі асқа қарама.
***
Түскі асқа түстік жердегі келеді; кешкі асқа күндік жердегі келеді.
***
Ерте оңбаған кеш оңбас, кеш оңбаған еш оңбас.
***
Жаяудың күні — кеш, жортуылшының өмірі — еш. Еңбек түбі — кеніш, сауда түбі — борыш.
***
Кешкісін келсең, кешірімді бол.
***
Кешіккен кісі — кетті кісі.
***
Кешірім сұраған кешікпес.
Түсіндірме
Уақытты бағалау және кешігу сабақтары
Тізімдегі нақылдардың бір шоғыры уақыт ағымын бақылауда ұстауды, жалқаулық пен созбалаңға салынудан сақтануды ескертеді. Мәселен, өмірде ерте бастан дұрыс қарекет жасап үлгермеген адам кеш батқанда да, есейгенде де береке таппайтыны («Ерте оңбаған кеш оңбас…») айтылады. Уақытында қимылдамаған, жүрісі өнбейтін («Жаяудың күні — кеш…») немесе белгіленген сәттен кешіккен жан өз орнын, үлесін жоғалтады. Сол сияқты, өз кемшілігін ерте түсініп, дер шағында кешірім сұрай білу де адамды қателіктің орны толмас кешігуінен сақтайды.
Кешкі мезгілдің тұрмыстық әдебі
Екінші топтағы мақалдар күн ұясына қонғаннан кейінгі тұрмыстық әрекеттердің — сауданың, ас ішудің және қонақ күтудің ретін баяндайды. Күн батар шақтағы сауда көбіне түсініспеушілікке алып келетінін ескертіп, маңызды істі таңғы уақытқа ыңғайлауды жөн санайды. Тамақтану тәртібінде де кешкі асты ауырлатпай, таңертеңгі күш-қуатқа мән беру («Ертеңгі асты тастама, кешкі асқа қарама») насихатталады. Ал кешкі уақытта үйге келген қонақтан сабыр мен түсіністік талап етіледі, өйткені бұл — шаршау басып, тынығуға көшетін, кеңпейілділік пен мейірім аса қажет уақыт («Кешкісін келсең, кешірімді бол»).
Жиі қойылатын сұрақтар
«Еңбегі ештің күні кеш» деген сөз нені меңзейді?Бұл мақал мақсатсыз әрі жүйесіз жұмсалған қара күштің нәтиже бермейтінін білдіреді. Адам күні бойы тыным таппай жүргендей көрінгенімен, жоспардың жоқтығынан жұмысы өнбейді, уақыт созылып, соңында іс кешке қалып қояды. Яғни, тек тер төгу емес, сол еңбектің мерзімі мен тиімділігі маңызды.
Неге «кешкі сауда – ғауға» деп айтылған?Күн батқан соң сатушының да, алушының да бойын шаршау билейді, жарық азайып, асығыстық пайда болады. Мұндай сәтте заттың кем-кетігін байқамай қалу, бағадан қателесу немесе сөзге келіп қалу қаупі артады. Сондықтан жауапты мәмілелерді күннің басында, сабырлы күйде тындырған абзал.
«Кешіккен кісі — кетті кісі» мақалының тәрбиелік мәні қандай?Мұнда уағдаға беріктік пен жауапкершілік мәселесі сөз болады. Белгіленген уақытқа кешігіп келген адам мүмкіндіктен қағылып қана қоймайды, өзгелердің алдындағы сенімін жоғалтып, ортасынан шеттеп қалуы мүмкін. Бұл сөз әрбір іске дәл уақытында келуге үндейді.