Сиыр мен өгіз туралы мақал-мәтелдер: шаруа қағидасы мен тәрбиелік мәні
Қазақ дүниетанымында төрт түліктің орны ерекше. Соның ішінде қара мал – күнделікті тұрмыстың, ақтық пен тоқтықтың, жер баптаған диқан мен күш көлігінің басты арқауы болған. Халық мақалдарында сиыр мен өгіз тек шаруашылық бейнесі ғана емес, сонымен бірге адам мінезін, қоғамдағы қарым-қатынасты, еңбекке көзқарасты және ұрпақ тәрбиесін өлшейтін өткір теңеу ретінде қолданылады.
Сиыр мен бұзау, өгіз хақындағы нақылдар
Біреудің бұзауына дегенің – өзіңнің өгізіңе болады.
***
Нәсілі жаман сиырдан өлі бұзау туады.
***
Үйде өскен бұзау түзде өгіз болмас.
***
Өгізге туған күн бұзауға да туады.
***
Ортақ өгізден оңаша бұзау артық.
***
Сиыр су ішсе, бұзау мұз жалайды.
***
Жаман сиыр жазда бұзаулайды.
***
Өзімдікі дегенде өгіз қара күшім бар, кісінікі дегенде анау-мынау ісім бар.
***
Дихан болсаң, қос өгізің тең болсын; шаруа болсаң, қос етегің кең болсын.
***
Ойда он сиырдың мүйізі сырқыраса, қырда қырық сиырдың мүйізі сырқырайды.
Дербестік пен ортақ мүлік сабағы
Қазақ шаруасы меншікке қатысты әрқашан айқын ұстанымда болған. Мәселен, «Ортақ өгізден оңаша бұзау артық» деген сөз көлемі немесе күші жағынан үлкен болса да, жауапкершілігі бұлдыр, басы даулы ортақ дүниеден гөрі, өзің толық иелік ететін шағын ғана дербес мүліктің әлдеқайда берекелі екенін аңғартады. Ал «Өзімдікі дегенде өгіз қара күшім бар, кісінікі дегенде анау-мынау ісім бар» деген нақыл адам болмысындағы өзімшілдік пен жауапсыздықты, біреудің шаруасына келгенде салғырттанып, өз пайдасына келгенде жан салатын пендешілікті сынайды.
Ұрпақ тәрбиесі және өмір мектебі
Бұзау мен өгіз бейнесі көбіне өсіп келе жатқан жас буын мен қалыптасқан азаматты салыстыруда таптырмас тәрбиелік құралға айналған:
- «Үйде өскен бұзау түзде өгіз болмас» – баланы тым қамкөңіл, дайын асқа үйретіп, қиындық көрсетпей өсірсе, ертеңгі күні қоғамдағы ауыртпалыққа төтеп бере алмайтынын ескертеді. Нағыз азамат өмірдің ыстық-суығында шыңдалуы тиіс.
- «Өгізге туған күн бұзауға да туады» – уақыттың, тағдырдың заңдылығын меңзейді. Бүгінгі үлкендердің басындағы міндет пен сынақ ертең жастардың да алдынан шығатынын, сондықтан қазірден бастап жауапкершілікке дайын болу керектігін ұқтырады.
- «Нәсілі жаман сиырдан өлі бұзау туады» – тектілік, түп-тұқиянның сапасы мен тәрбие негізіне назар аудартады. Түбі теріс істен немесе жаман ортадан сапалы нәтиже күтуге болмайтынын тұспалдайды.
- «Сиыр су ішсе, бұзау мұз жалайды» – отбасындағы немесе қоғамдағы үлкендер мен кішілер арасындағы қарым-қатынасты, сондай-ақ үлкеннің жүріс-тұрысы кішіге тікелей әсер ететінін көрсетеді.
Еңбек тәртібі мен шаруашылық үйлесімі
Диқаншылық пен мал бағу нақты есепті, уақытылы қимылды талап етеді. «Дихан болсаң, қос өгізің тең болсын; шаруа болсаң, қос етегің кең болсын» деген қағида кез келген кәсіпте құрал-жабдықтың, күш-қуаттың өзара үйлесіп тұруы шарт екенін білдіреді. Жер жыртуға жегілген екі өгіздің күші тең болмаса, соқа дұрыс жүрмейді, сол сияқты шаруаның пейілі кең, дайындығы тиянақты болуы абзал. Ал «Жаман сиыр жазда бұзаулайды» деген сөз шаруашылықты өз мерзімінде реттей алмаған салғырттықты сынаса, «Біреудің бұзауына дегенің – өзіңнің өгізіңе болады» деген ой біреуге жасаған жақсылығың да, қиянатың да түбінде өзіңе еселеніп қайтатынын білдіреді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ойда он сиырдың мүйізі сырқыраса, қырда қырық сиырдың мүйізі сырқырайды» деген мақал нені білдіреді?
Бұл мақал ортақ қауіп-қатердің, ауа райының немесе қоғамдық қиындықтың баршаға бірдей тиетінін, бір жердегі залал алыстағы өзге де ортаға салқынын тигізбей қоймайтынын тұспалдайды.
«Ортақ өгізден оңаша бұзау артық» мәтелі бүгінгі күнде қалай қолданылады?
Бұл қағида қазіргі бизнесте, серіктестікте және жеке меншік қатынастарында жиі кездеседі. Дауы көп, жауапкершілігі бөлінбеген ірі жобадан гөрі, өзің еркін билейтін шағын іс немесе бастама әлдеқайда тыныш әрі тиімді екенін түсіндіреді.
«Үйде өскен бұзау түзде өгіз болмас» сөзі кімдерге қаратып айтылады?
Қиындықтан тым қашық ұсталып, шектен тыс қамқорлықта өскен, өз бетінше шешім қабылдай алмайтын және еңбекке ерте баулынбаған ерке жастарға қатысты ескерту ретінде айтылады.