Бүркіт пен қыран туралы мақалдар: өрлік пен парасат өлшемі
Көшпелі қазақ дүниетанымында бүркіт жай ғана түз құсы емес, асқақтық пен ішкі қайраттың, тектілік пен айбынның тірі бейнесі болған. Қияға самғаған қыранның қимылынан ата-бабамыз адам бойындағы мінезді, ерлік пен байыптылықты таныған. Осы себепті бүркітке байланысты нақылдарда күнделікті тұрмыстан гөрі өмірлік көзқарас, биік парасат пен астамшылықтан сақтану сабағы көбірек көрініс табады.
Қыран мен бүркіт туралы халық даналығы
Жолдастарың күзеттегі саған сенеді, қырағы қыран көзіне сенеді.
***
Бой жетпеген жерге ой жетеді, қыран жетпеген жерге қиял жетеді.
***
Ит құтырса иесін қабар, шымшық құтырса бүркітке шабар.
***
Баба бүркіт барлап ұшады, бала бүркіт парлап ұшады.
***
Жеріне қарай бұланы, тауына қарай қыраны.
***
Ажалды қарға бүркітпен ойнар.
***
Бүркіт шаңқылдаса, өлер.
***
Бүркіт шыбындарды ұстамайды.
***
Саятшы бапшыл болса, бүркітке бақ.
***
Бүркіт қартайса — тышқаншыл.
Түсіндірме: Мақалдардағы өмірлік мән мен пәлсапа
Ұсақталмау және деңгей сақтау
«Бүркіт шыбындарды ұстамайды» деген тәмсіл адамның өз қадір-қасиетіне сай әрекет ету керектігін айқындайды. Қия шыңның иесі елеусіз жәндікке бола күш сарп етпейді. Сол секілді кемел азамат та болмашы сөзге, тұрмыстық ұсақ-түйек дау-дамайға бой алдырмай, мақсат биігін сақтай білуі тиіс.
Шаманы білу және астамшылықтан сақтану
«Шымшық құтырса бүркітке шабар» және «Ажалды қарға бүркітпен ойнар» деген сөздер шектен шыққан дандайсу мен өзіндік әлеуетті дұрыс бағаламаудың түбі жақсылыққа апармайтынын ескертеді. Бұл өмірде асыра сілтеуден, шамадан тыс кеуде қағудан және қауіпті елемей желіккен мінезден сақтануды үйретеді.
Тәжірибе мен байыптылық
«Баба бүркіт барлап ұшады, бала бүркіт парлап ұшады» деген қағида ұрпақ сабақтастығы мен жас ерекшелігінің табиғи сипатын дәл ашады. Жастық шаққа тән екпін мен қызуқандылық қашанда тәжірибелі кәнігі буынның сабырлы, есепті қимылына жол береді. Биікке жету үшін тек қанаттың қуаты ғана емес, байып пен көрегендік керек екені осыдан көрінеді.
Бап пен бапкерлік мәні
«Саятшы бапшыл болса, бүркітке бақ» деген мақал кез келген табиғи дарын мен қуаттың дер кезінде күтім мен тәрбиеге мұқтаж екенін көрсетеді. Түз құсы қанша алғыр болғанымен, оның бағы саятшының шеберлігі мен парасатына тікелей тәуелді. Бұл ұстаным өмірде жас таланттардың ашылуы мен ұжымдық табыста жетекшінің мәні зор екенін меңзейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Бүркіт шыбындарды ұстамайды» мақалының негізгі тәрбиелік ойы қандай?Бұл нақыл адамды ұсақ-түйек өсек-аяң мен күнделікті өткінші даулардан жоғары тұруға, уақыт пен қайратты тек келелі, маңызды істерге ғана арнауға шақырады.
Қарға мен шымшықтың бүркітке қарсы қойылуы неде?Мақал-мәтелдерде қарға мен шымшық өз әлін білмей елірген, шамасына қарамай қауіпке бас тіккен астамшылықтың бейнесі ретінде беріледі. Ол ақылсыз батырсыну мен өз деңгейін ұмытудың опық жегізетінін ескерту үшін айтылады.
Қыранның қырағылығына қатысты нақыл қай кезде қолданылады?«Жолдастарың күзеттегі саған сенеді, қырағы қыран көзіне сенеді» деген сөз жауапкершілік жүктелген, сергек болуды талап ететін жағдайларда әріптеске немесе жолдасқа деген үлкен сенімді білдіру үшін қолданылады.
Түйін
Қазақ даласындағы бүркіт туралы нақылдар тек аңшылық өнердің көрінісі емес, адам баласының ішкі өлшеміне қойылған талап. Бұл мақалдардың қай-қайсысы да адамды қиялын шектемеуге, бірақ әр қадамында сабыр мен ақылға жүгінуге үндейді.