Қазақ халық фольклорында қарға бейнесі сан алуан қырынан көрініс табады. Көшпелі қауым табиғатты бақылай отырып, бұл құстың мінез-құлқын, тіршілік дағдысын адам болмысымен шебер шендестірген. Бірде ол ұйымшылдық пен бірліктің символы ретінде суреттелсе, енді бірде асыл мен жасықтың, тектілік пен арзан мақтанның айырмасын айшықтайтын тұспалға айналады. Қарға мен қыранның, қарға мен аққу-қаздың қатар қойылуы терең философиялық ойға құрылған.
Қарға туралы халық мақалдары
Қара арғымақ қартайса – қарға адым жер мұң болар, қара көзден нұр тайса – бір көруге мұң болар.
***
Ісің оңға басарда қарға салсаң қаз ілер, іс қырсыққа шабарда сұңқар салсаң аз ілер.
***
Қарға қаңқылдаса, қысты шақырады. Қаз қаңқылдаса, жазды шақырады.
***
Қарға мақтанып сұңқар болмас, есек мақтанып тұлпар болмас.
***
Қарғайын десем – жалғызым, қарғамайын десем – жалмауызым.
***
Жалғыздың күні шықпайды, жалғыз қарғаның үні шықпайды.
***
Қарға баласын аппағым дер, кірпі баласын жұмсағым дер.
***
Сұңқар самғасынан байқатар, қарға қалжасынан байқатар.
***
Еділ қарғасы еліне кетер, Жайық қарғасы жайына кетер.
***
Қарғаның жүзіне бір кесек, жаманның жүзі бірге есеп.
Түсіндірме: Мақалдардың тағылымдық өрісі
Тектілік пен жалған масаттану
Халық қағидасында адамның шынайы қадір-қасиеті сыртқы мақтанышпен емес, ішкі табиғатымен және нақты әрекетімен бағаланады. «Қарға мақтанып сұңқар болмас…» деген нақыл өзінде жоқ қасиетті жасанды бейнемен жамылуға тырысатын кісілерді сынға алады. Өйткені әркімнің болмысы оның ісінен көрінеді. Сондықтан «Сұңқар самғасынан байқатар, қарға қалжасынан байқатар» деп, биік мақсатты тұлға мен ұсақ-түйек күйбеңнен аса алмайтын адамның айырмашылығын дәл ажыратады.
Сәттілік және адам дәрмені
Өмірде еңбекпен қатар орайдың да рөлі зор. «Ісің оңға басарда қарға салсаң қаз ілер…» деген нақыл тіршіліктегі бақ пен баптың арақатынасын көрсетеді. Жұлдызың жанып, ісің жүріп тұрған шақта ең қарапайым жағдайдың өзі жеңіске жетелейді, ал тасың өрге домаламаған кезде ең мықты мүмкіндік те босқа сарп болуы мүмкін. Ал уақыттың озғындығы мен қарттықтың салмағын «Қара арғымақ қартайса…» сөзі арқылы адамның күш-қуаты қайтқан шақтағы шарасыздығын бейнелеу үшін қолданған.
Ата-ана махаббаты мен ұрпақ тәрбиесі
Әр ата-ана өз перзентін қалтқысыз жақсы көреді. «Қарға баласын аппағым дер, кірпі баласын жұмсағым дер» мақалы дәл осы мейірімнің шексіздігін айғақтайды. Сырт көз кемшілікті байқағанымен, ата-ана жүрегі өз баласын әрдайым ең көркем, ең ардақты санап тұрады. Сонымен қатар «Қарғайын десем – жалғызым, қарғамайын десем – жалмауызым» деген сөз мінезі қиын, теріс қылықты ұрпағына бірде ренжіп, бірде қимайтын ата-ананың ішкі арпалысы мен күрделі сезімін суреттейді.
Ынтымақ және тобыр психологиясы
«Жалғыздың күні шықпайды, жалғыз қарғаның үні шықпайды» нақылы адамның қоғамнан тыс, жеке-дара күн кеше алмайтынын ескертеді. Қарғаның өзі топтасып тіршілік ететіні сияқты, адам баласына да тірек, орта, туыстық демеу ауадай қажет. Ал «Қарғаның жүзіне бір кесек, жаманның жүзі бірге есеп» деген жолдар тобырдың ұсақ ниетін әшкерелеп, сапасыз көпшіліктен гөрі салиқалы аздың артық екенін меңзейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Қарға баласын аппағым дер» деген сөз қандай мағынада айтылады?Бұл мақал әрбір ата-ана үшін өз баласының кемшілігі байқалмайтынын, оған деген сүйіспеншіліктің шексіз әрі кейде жанашырлық соқырлығымен ұласатынын білдіреді.
Қарға мен сұңқардың салыстырылуы нені аңғартады?Сұңқар – тектіліктің, биік парасаттың және батылдықтың белгісі, ал қарға – майда-шүйдемен қанағаттанатын, ұсақ тірліктің бейнесі. Мақалдарда бұл екі құс адамдардың болмысы мен деңгейін салыстыру үшін алынған.
«Ісің оңға басарда қарға салсаң қаз ілер» мақалы қандай жағдайда қолданылады?Адамның жолы болып, сәттілік серік болған кезде тіпті қарапайым құралмен де үлкен нәтижеге қол жеткізуге болатынын айту үшін қолданылады.
Түйін
Қарға туралы қазақ мақал-мәтелдері — тұрмыстық жай ғана теңеу емес, адамның мінезін, қоғамдағы орнын, ата-аналық парызы мен адамгершілік өлшемдерін таразылайтын терең танымдық мұра. Аталған нақыл сөздер бүгінгі заманда да өз өзектілігін жоғалтпай, әрбір азаматты тектілікке, кішіпейілділікке және айналасындағы адамдармен шынайы қарым-қатынас құруға үндейді.