Көшпелі қазақ дүниетанымында жыл құстарының, соның ішінде көл еркесі қаздың алар орны ерекше. Табиғат ырғағымен тыныстаған ата-бабамыз қаздың келуі мен қайтуынан жыл мезгілдерінің ауысуын аңғарса, оның айдын көлге адалдығынан елжандылықтың, ал топтасып ұшуынан ұйымшылдықтың биік үлгісін көрген. Халық тіліндегі қаз бейнесі – жай ғана қанатты тіршілік иесі емес, адамның мінез-құлқы мен қоғам заңдылықтарын таразылайтын терең философиялық өлшем.
Қаз туралы халық мақалдары
Сағынған елін аңсайды, сарыала қаз көлін аңсайды.
***
Елінен безген ер оңбас, көлінен безген қаз оңбас.
***
Көліне қарай қазы, заманына қарай сазы.
***
Қаз ұшса (кетсе), көлді үйрек иемденер.
***
Қалың қаз құлабызсыз болмас.
***
Таудағы түлкіні табындағы тазы алар, тозғындаған аққуды шалғындаған қаз алар.
***
Қаз келсе, жаз келер.
***
Қаз қаңқылдаса жаз келер, қарға қаңқылдаса күз келер.
***
Қазға еремін деп, қарғаның шаты айырылыпты.
***
Тозған қазды топтанған қарға жем етер.
Мақалдардың мән-мағынасы мен өмірлік тағылымы
Туған жерге бауыр басу және қауымнан ажырамау
Қазақ көлі мен қазын ажырағысыз егіз ұғым ретінде қарастырған. Қаздың айдынсыз күні жоқ, ал ер-азаматтың туған елсіз бағы ашылмайды. «Сарыала қаз көлін аңсайды», «көлінен безген қаз оңбас» деген тіркестер кіндік қаны тамған топырақтан қол үзген жанның рухани құлдырауға ұшырайтынын білдіреді. Сонымен қатар, «Тозған қазды топтанған қарға жем етер» мақалы қауымнан, ел-жұрттан оқшауланып, әлсіреген адамның дұшпанға немесе қиындыққа оңай жем болатынын айтып, ынтымақ пен ауызбіршілікті ту етуге шақырады.
Шама-шарқын білу мен орынсыз еліктеудің зардабы
Халық даналығы адамның өз табиғи мүмкіндігін дұрыс бағамдай білуін жоғары қояды. «Қазға еремін деп, қарғаның шаты айырылыпты» деген мысал орынсыз бәсекелестік пен біреудің жетістігіне соқыр еліктеудің кесапатын өткір мысқылмен әшкерелейді. Әр жаратылыстың, әр тұлғаның өз орны мен қарымы бар; өз болмысын ұмытып, басқаға көзсіз ұқсауға тырысу тек абыройдан айырады.
Көшбасшылық пен ішкі тәртіп
Қаздардың аспанда тізбектеліп, белгілі бір жетекшіге бағынып ұшуы – дала халқы үшін басқару жүйесінің табиғи бейнесі. «Қалың қаз құлабызсыз болмас» деген қағида кез келген ұжымға немесе елге жөн сілтейтін көсем, бағыт көрсететін басшы қажет екенін меңзейді. Басшысыз топ бағдарынан жаңылып, берекесіз күйге түседі.
Табиғат құбылыстары мен заманның ауысуы
Қаздың мінез-құлқы мен даусы көшпенділер үшін мезгіл өлшемі болған. Қаз келгенде жылылық орнап, жер көгереді. Ал «Қаз ұшса (кетсе), көлді үйрек иемденер» немесе «көліне қарай қазы, заманына қарай сазы» деген нақылдар заман талабы мен қоғамдық өзгерістерді сипаттайды. Ірі тұлғалар кеткен орынды көбіне өресі төмендер басатынын немесе орта өзгерген сайын ондағы жағдай мен тұрмыстың да бейімделетінін осы пайымдардан аңғаруға болады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Қалың қаз құлабызсыз болмас» дегендегі «құлабыз» сөзі нені білдіреді?Бұл жерде «құлабыз» деп көш бастаушыны, құстар тобын бағыттап алып жүретін жолбасшы қазды айтады. Мақалдың астарында кез келген ұжымға тәртіп пен басшының ауадай қажет екендігі жатыр.
Неліктен қаз көбінесе туған жерге адалдықпен байланыстырылады?Қаз – жылы жаққа ұшып кеткенімен, көктем шыға өз туған өлкесіне, байырғы айдынына қайта оралатын құс. Осы тұрақтылық пен мекенге деген тартылыс адам баласының атамекенге деген сүйіспеншілігіне балама ретінде алынған.
«Қаз ұшса, көлді үйрек иемденер» деген тіркес қай кезде айтылады?Бұл мақал өмірде белгілі бір ықпалды, білікті немесе құрметті тұлға қызметтен я ортадан кеткенде, оның орнына сапасы мен қарымы кішірек адамдардың келуін сипаттағанда қолданылады.
Қаз туралы мақалдар арқылы бабаларымыз туған топырақтың қадірін, қауымшылдықтың күшін және өз орнын білудің маңызын ұрпақ жадына өсиет етіп қалдырған.