Дәстүрлі қазақ дүниетанымында дүние-мүлік пен ақша ешқашан басты құндылық ретінде алдыңғы орынға шықпаған. Тіршілік қажетін өтейтін сауда-саттық құралы саналған «пұл» ұғымы халық даналығында кісілік пен ар-ұяттың таразысына қатар қойылып бағаланған. «Малым – жанымның садағасы» дейтін бабалар түсінігінде қаржы мен байлық адамның қадір-қасиетін төмендетпеуге, керісінше адал еңбек пен парасаттылыққа қызмет етуге тиіс еді. Пұлдың қоғамдық қатынастардағы орны, оның адам санасын билеп кету қаупі мен қарыз жауапкершілігі өткір де терең мақал-мәтелдер арқылы бүгінге жетті.
Пұл туралы қазақ мақалдары
Жорға жүрісінен пұл болады, жаман жүрісінен құл болады.
***
Малыңды тауысайын десең – пұл қыл, азығыңды тауысайын десең – ұн қыл.
***
Билік айтса пұл кетер, билеп айтса құл кетер.
***
Сүймегенге сүйкенбе, бағаң кетеді, мың тіллалық басыңды бір пұл етеді.
***
Ұл берген Құдай пұл да береді.
***
Пұлы бардың пірі боп шыға келеді.
***
Несиеге пұл алған ұмытса да, берген ұмытпайды.
***
Берейін деген құлына, Айдап салар жолына. Бермейін деген құлына, Іздесе табылмас пұлына.
***
Базарда пұлы бардың көңілі тоқ, Қатындардың, қарасаң, опасы жоқ.
Мақалдардың тәрбиелік және қаржылық мәні
Еңбек, шеберлік және нағыз құн
Қазақ түсінігінде ақша мен баға адамның ісіне, талабы мен шеберлігіне тікелей байланысты. Жүйрік аттың бағасы қадамы мен жорғасына қарап өсетіні секілді, адамның да қоғамдағы қадірі өнері мен тындырған ісіне қарай өлшенеді. Өз бойындағы қабілетті ұштай алмаған, қозғалысы марғау жан біреуге тәуелді күйге түседі. Сондықтан нағыз құн қалтадағы қағазда емес, қолдағы өнер мен маңдай терде жатыр.
Байлық пен мансаптың адам санасына әсері
Дүние мен қаражаттың қоғамдағы беделге тигізер ықпалы да мақалдарда бүкпесіз сыналады. Қалтасы қалың адамның сөзі жөнсіз болса да қолдау тауып, жағымпаз ортаның оны көкке көтеруі – ежелден келе жатқан әлеуметтік кесел. Ақшаға табыну, әділдікті шетке ысырып, байдың алдында құрдай жорғалау адамның асыл қасиетін жояды. Сонымен қатар, абырой мен қадірді арзан бағалап, өзін сыйламаған ортаға бас ию мың тіллалық қадірді бір тиындық құнсыздыққа айналдыратыны қатаң ескертіледі.
Қаржылық жауапкершілік және мал-мүлікті ұқсату
Халық даналығы қаржылық сауат пен мүлікті орнымен басқаруға ерекше мән берген. Қолдағы бар байлықты бейберекет ұстамай, өз орнымен пайдалану, қажетсіз шығыннан сақтану – парасаттылықтың белгісі. Қарыз бен несие мәселесінде де өте үлкен сертке беріктік талап етіледі: қарыз алған кісі оны жеңіл көріп, уақыт өте ұмытып кетуге бейім болғанымен, өз несібесін берген адам оны ешқашан естен шығармайды. Бұл нақылдар адамдар арасындағы сенімді сақтауға және міндетке салғырт қарамауға тәрбиелейді.
Жиі қойылатын сұрақтар (FAQ)
Сұрақ: «Пұлы бардың пірі боп шыға келеді» мақалының астарында қандай сын жатыр?Жауап: Бұл сөз байлыққа бас иіп, ақшасы бардың кемшілігін көрмейтін, дәулетті адамға жағымпазданатын ортаның мінезін сынайды. Мақал ақиқат пен әділдікті байлықтан жоғары қою керектігін меңзейді.
Сұрақ: Несиеге қатысты мақалдың қазіргі күндегі өзектілігі неде?Жауап: «Несиеге пұл алған ұмытса да, берген ұмытпайды» нақылы қаржылық жауапкершілікті көрсетеді. Алған берешекті уақытында қайтару — кісілік парыз әрі адамдар арасындағы сенімді сақтаудың кепілі.
Сұрақ: «Сүймегенге сүйкенбе…» мақалындағы пұл теңеуі не үшін қолданылған?Жауап: Мұнда адамның ішкі абыройы мен жеке қадір-қасиеті ең қымбат қазына — алтын тілламен теңестіріліп, өзін бағаламайтын жерде арзанға түсіп, пұл (құнсыз) болмауға шақырады.
Түйін
Пұл — тұрмысты түзейтін құрал болғанымен, адамгершілік пен абыройдың орнын ешқашан баса алмайды. Бабалар нақылы қаржы табудың жолы адал еңбекте жатқанын, ал алынған қарыз бен қолдағы дүние үлкен жауапкершілікті қажет ететінін ұғындырады. Байлықтың буына мастанбай, кісілік келбетті сақтай білу — заман өтсе де құнын жоймайтын нағыз өмірлік байлық.