Қазақ түсінігіндегі иман ұғымы құлшылық шеңберінен әлдеқайда кең: ол адамның ар-ожданын, сөзіне адалдығын, әділдігі мен өзгеге жасайтын мәмілесін түгел қамтитын рухани діңгек. Халық даналығы жүректегі осы сәулені кісіліктің тірегі деп таныған.
Иман туралы халық мақалдары
Ашу – ақылдың дұшпаны, нәпсі – иманның дұшпаны.
***
Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ.
***
Саудагерде иман жоқ – арын сатады, өтірікшіде иман жоқ – жанын сатады.
***
Қарыздарда иман жоқ.
***
Ұят — иманның қабы.
***
Имандының жүзі жарық.
***
Имансыздың күні – қараң.
***
Иман – жүректің жарығы.
***
Иман кетсе, адам кетер.
Түсіндірме және мағыналық топтастыру
Әділдік пен туралық таразысы
Ел ішіндегі дау-шарды реттеуде әділ төрелік ең биік сынақ саналған. Сондықтан «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген қағида билік басындағы адамның жеке мүддесінен ақиқатты жоғары қоюын талап етеді. Егер төреші жақынына бұра тартып, қиянат жасаса, оның жүрегіндегі имани сенімі мен адамгершілігі шайқалды деп бағаланған.
Нәпсіні тыю мен ұят шекарасы
«Ашу – ақылдың дұшпаны, нәпсі – иманның дұшпаны» және «Ұят — иманның қабы» деген мақалдар ішкі тәртіпке үндейді. Адамның бойындағы тойымсыз нәпсі қанағат пен ынсапты жояды, ал ұят сезімі адамның рухани өзегін былғанудан сақтайтын қорғаныш қалқаны қызметін атқарады. Ұятынан айырылған пенде ар алдындағы шекараны бұзып, кісіліктен жұрдай болады.
Адалдық пен адамшылық келбеті
Материалдық пайда үшін өтірікке бой алдыру немесе міндетке салғырт қарау халық санасында қатаң сыналған. «Саудагерде иман жоқ – арын сатады, өтірікшіде иман жоқ – жанын сатады» және «Қарыздарда иман жоқ» сөздері уәдеге беріктік пен адал еңбектің маңызын айқындайды. Ал «Иман – жүректің жарығы», «Имандының жүзі жарық», «Имансыздың күні – қараң» және «Иман кетсе, адам кетер» нақылдары жүректегі адалдық адамның сыртқы болмысы мен тағдырына сәуле түсіріп, адам деген атты ақтап қалудың басты шарты екенін ұқтырады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ұят — иманның қабы» деген сөз нені білдіреді?Бұл мақал ұят пен ішкі сенімнің ажырамас байланысын көрсетеді. Ұят адамды арсыз қадамдардан тоқтататын рухани қалқан іспетті; егер бұл шекара жойылса, адамның ішкі рухани байлығы да шашылады.
Не себепті туралық пен иман қатар қойылады?Халық ұғымында иманы берік жан ешқашан жалған сөйлемейді және өз пайдасы немесе туыстық қатынасы үшін ақиқатты бұрмаламайды. Ақиқатқа қиянат жасамау – имандылықтың ең басты қоғамдық белгісі.
«Иман кетсе, адам кетер» деген тіркестің мәні неде?Мұндағы басты ой – адамды басқа жаратылыстардан ерекшелеп тұратын қасиет оның ар-ұяты мен адамгершілігі екенін ескерту. Ішкі парасат пен жауапкершілік сөнген сәтте кісінің адамдық мәні де жоғалады.
Қарыз бен иманның байланысы туралы мақал нені ескертеді?Бұл сөз мойнына алған қаржылық және адамдық жауапкершілікті ұмытып, сөзінде тұрмайтын, уәдесін жеңіл санайтын әдеттен сақтандыру ретінде айтылған.