Адамның кез келген әрекеті, сөзі мен қадамы оның ішкі ниетінен бастау алады. Ниет – бұл жай ғана іштей жоспарланған мақсат емес, адамның жан тазалығын, кісілік келбетін және өмірге деген шынайы көзқарасын айқындайтын рухани өлшем. Қазақ дүниетанымында сыртқы жылтырдан гөрі көкіректегі адалдық пен ақ пейіл әлдеқайда жоғары бағаланған, өйткені бастауы түзу болмаған істің нәтижесі берекелі болмайды.
Ниет туралы мақал-мәтелдер
Ықылас пен ынтымақ, бітер іске болсын тап.
***
Бетім жаман болса да, ниетім жақсы.
***
Жаман етіне келеді, жақсы ниетіне келеді.
***
Ала шапанды молда да бір, ала қанатты сауысқан да бір, екеуі де арам ниет: жығылғанның қасында, өлгеннің басында.
***
Қонақ асын Тәңірі өтейді; келемін десе – ықыластық, келмеймін десе – жол ашық.
***
Аз ас, көп ниет.
***
Жақсы ниет – жарым ырыс.
***
Ниетің түзу болса, ісің түзу.
***
Ниетке қарай нәсіп.
Ниет пен нәтиженің байланысы: Адал пейіл – табыс кепілі
Түсіндірме: Халық даналығында адамның алдынан шығатын несібе мен тағдыр жолы оның жүрегіндегі пиғылына тікелей тәуелді екені айтылады. Егер адам істі бастағанда оған таза жүрекпен кірісіп, жақсылыққа ұмтылса, оның жолы ашылып, ісі оңынан туады. Бұл ретте «Ниетің түзу болса, ісің түзу» және «Ниетке қарай нәсіп» деген қағидалар адамның ішкі талпынысы сыртқы жетістіктің іргетасы екенін білдіреді. Сондай-ақ, «Жақсы ниет – жарым ырыс» мақалы ізгі ойдың өзі адамның бағын ашатын береке бастауы екенін көрсетсе, «Ықылас пен ынтымақ, бітер іске болсын тап» сөзі ұжымдық істе де таза ниет пен өзара бірліктің шешуші күш екенін дәлелдейді.
Қонақжайлылық пен дастарқан басындағы ықыластың бағасы
Түсіндірме: Қазақтың дәстүрлі қонақ күту әдебінде ұсынылған астың салмағынан бұрын үй иесінің жылы қабағы мен шынайы пейілі басты орынға қойылған. «Аз ас, көп ниет» қағидасы дастарқанға қойылған дәмнің молдығы емес, оны ұсынған көңілдің кеңдігі маңызды екенін білдіреді. Сол сияқты, «Қонақ асын Тәңірі өтейді; келемін десе – ықыластық, келмеймін десе – жол ашық» деген нақыл қонақ күтудің еркіндік пен риясыз пейілге негізделетінін меңзейді. Ал «Жаман етіне келеді, жақсы ниетіне келеді» мақалы адамның рухани деңгейін көрсетеді: біреулер тек материалдық пайда мен қарын қамын ойлап жүрсе, асыл азаматтар шынайы қарым-қатынас пен кісілік көңілді бәрінен биік қояды.
Сыртқы сипат пен ішкі пиғыл: Пайдакүнемдіктің зардабы
Түсіндірме: Адамның сырт келбеті немесе беделі оның ішкі жан дүниесіне әрдайым кепіл бола алмайды. «Бетім жаман болса да, ниетім жақсы» деген сөз сыртқы түрге қарап тон пішпей, көкіректегі ізгілік пен тазалықты бағалау керектігін еске салады. Сонымен қатар, арам ниет пен өзгелердің қайғысынан пайда іздеушілік өткір сынға алынған. «Ала шапанды молда да бір, ала қанатты сауысқан да бір, екеуі де арам ниет: жығылғанның қасында, өлгеннің басында» мақалы жеке бастың мүддесін күйттеп, біреудің қиындығына қуанатын пайдакүнемдік пен екіжүзділікті әшкерелейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ниетке қарай нәсіп» деген сөз нені аңғартады?Бұл адамның өмірде көретін үлесі, берекесі мен қол жеткізетін жетістігі оның ішкі мақсаты мен адалдығына сай келетінін білдіреді. Ізгі ой мен адал пейіл игілікті нәтижеге жетелейді.
Қонақ күтуде ниет неліктен астан жоғары тұрады?Халық ұғымында қонаққа шын жүректен көрсетілген құрмет пен жылы қабақ дастарқандағы тағамның молдығынан әлдеқайда құнды. Шынайы ықыласпен ұсынылған азғантай дәмнің өзі адамдар арасындағы сүйіспеншілік пен сыйластықты арттырады.
«Жаман етіне келеді, жақсы ниетіне келеді» мақалының тәрбиелік мәні неде?Бұл мақал адамдардың құндылықтарын ажыратады. Төмен деңгейдегі адам қатынасты тек жеке қажеттілік пен тамақ деңгейінде өлшесе, парасатты адам үшін арадағы таза сыйластық, жылы ниет пен рухани жақындық бірінші орында тұрады.
Бірлескен істе ықылас пен ынтымақтың орны қандай?Кез келген ортақ мақсатқа жету үшін тек жұмыс істеу жеткіліксіз, қатысушылардың бір-біріне деген риясыз ықыласы мен өзара келісімі болуы шарт. Ынтымақ пен таза ниет тоғысқан жерде ғана іс сәтті аяқталады.
Адамның ішкі жан дүниесінің тазалығы оның барлық ісінің көркі саналады. Пейілді түзеу, жақыныңа ізгілік тілеу және өмірге ақ ниетпен қарау – қай заманда болмасын құнын жоғалтпайтын адамгершіліктің басты тірегі.