Қазақ дүниетанымында абырой мен даңқ ешқашан құр даңғаза сөзбен өлшенбеген. Ата-бабамыз маңдай термен келген шынайы нәтижені орынды мақтаныш санаса, іссіз кеуде қағуды жеңілтектік пен көргенсіздікке балаған.
Өзіндік қадір-қасиетті сезіну мен желөкпе мақтаншақтықтың арасы жер мен көктей. Осы терең пәлсапа халық ауыз әдебиетіндегі аталы сөздерде дәл әрі анық көрініс тапқан.
Мақтан мен даңғойлық туралы мақалдар
Еңбек ет те мақтан, ойнап күл де шаттан.
***
Батыр мақтанса, жауға шапқанын айтар.
***
Қу мақтанса, алдап қаққанын айтар.
***
Ер өнерімен мақтансын.
***
Білім таппай мақтанба, өнер таппай баптанба.
***
Ақылды мақтанса істі тындырар, ақымақ мақтанса аяғын сындырар.
***
Ата даңқымен қыз өтер, мата даңқымен бөз өтер.
***
Тағасының күмісіне мақтанба, атыңның жүрісіне мақтан.
***
Қарға мақтанып сұңқар болмас, есек мақтанып тұлпар болмас.
***
Жақсымын деп мақтанба, халық айтпай. Батырмын деп баптанба, барып қайтпай.
Түсіндірме: халық мақалдарының мән-мағынасы
Маңдай тер мен нақты нәтиженің құны
«Еңбек ет те мақтан, ойнап күл де шаттан» деген қағида мақтанудың да өзіндік шарты мен жауапкершілігі бар екенін аңғартады. Адам әуелі табандылық көрсетіп, тер төгіп, соңында ел игілігіне жарайтын нақты іс бітірсе ғана өз жетістігін ризашылықпен сезінуге хақылы.
«Ер өнерімен мақтансын» және «Білім таппай мақтанба, өнер таппай баптанба» өсиеттері жеке тұлғаның құндылығы сыртқы паңдықта емес, оның қолынан келетін шеберлігі мен ақыл-парасатында екенін айқындайды. Өнегелі білім мен кәсіби шеберлік болмаған жердегі мақтану – жай ғана бос әлек.
Сыртқы жылтырақ пен ішкі сапаның қайшылығы
«Тағасының күмісіне мақтанба, атыңның жүрісіне мақтан» мақалы заттың немесе құбылыстың сыртқы сәнінен гөрі оның негізгі мәні мен пайдалылығы басым тұратынын ескертеді. Тұлпардың бағасы тағасының күмісімен емес, қашықтықты бағындыратын жүйріктігімен өлшенеді.
Сол сияқты, «Қарға мақтанып сұңқар болмас, есек мақтанып тұлпар болмас» деген нақыл табиғи қабілет пен шынайы бітімнің маңыздылығын шегелейді. Құр дәріптеу немесе жалған мақтау адамның ішкі деңгейін де, қабілетін де өсірмейді.
Ақыл мен ақымақтық, кісілік пен кеудемсоқтық
«Ақылды мақтанса істі тындырар, ақымақ мақтанса аяғын сындырар» тәмсілі сөз бен қимылдың салдарына үңілдіреді. Парасатты жан өзіне сеніп мақсат қойса, оны тиянақты аяқтап шығады; ал қауқары жоқ пасық адам құр мақтанып жүріп өзіне ор қазады.
Әркім өзінің ішкі болмысына қарай әрекет етеді. Сондықтан да «Батыр мақтанса, жауға шапқанын айтар, қу мақтанса, алдап қаққанын айтар» деген сөз әр адамның нені мерей көретінінен оның рухани деңгейі анық көрінетінін дәлелдейді.
Өзгенің беделі мен жалған бейнеге сүйенбеу
«Ата даңқымен қыз өтер, мата даңқымен бөз өтер» деген сөз өткеннің немесе ата-бабаның даңқына мастанып, соның есебінен өмір сүруге болмайтынын ұқтырады. Текті жерден шығу немесе атақты болу жауапкершіліктен құтқармайды; әркім өз қадірін өз қадамымен жасауы тиіс.
Мұны «Жақсымын деп мақтанба, халық айтпай. Батырмын деп баптанба, барып қайтпай» деген кесімді сөз толықтыра түседі. Адамның жақсылығы мен ерлігі тек қоғамның таразысында, көптің бағасында ғана нақты сипат алады.
Қазіргі заман көрінісі: виртуалды мақтан мен шынайы болмыс
Бүгінгі әлеуметтік желі заманында сыртқы жылтыраққа мақтану үрдісі ерекше байқалады. Күміс таға таққандай сыртқы бейнені жарқыратып қойып, ішкі мазмұнды ұмыту – даңғойлықтың қазіргі кейпі.
Алайда уақыт сынынан тек шынайы өнер мен маңдай тердің жемісі ғана өтеді. Халықтың байырғы мақалдары виртуалды жарнамадан гөрі нақты еңбекке, кіршіксіз парасат пен қарапайымдылыққа бой түзеуді үйретеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Өз жетістігіңе риза болу мен мақтаншақтықтың айырмашылығы неде?Өз жетістігіңді бағалау – тынымсыз еңбектің қорытындысын сезіну және өзіңе деген сенімді арттыру. Ал мақтаншақтық – өзгеден артық көріну үшін жасалатын, көбіне ешқандай тер төгілмеген, жасанды көпірме сөз.
Неге қазақ ұғымында атақ-даңққа мақтану қауіпті саналған?Өйткені атаның абыройы немесе өткеннің аты бүгінгінің кемшілігін мәңгі жасыра алмайды. Әр буын, әр азамат өз өнерімен, өзіндік пайдалы ісімен қоғамда орын алуы қажет, әйтпесе атақ бос даңғойлыққа айналады.
Сөзден гөрі істің артықшылығы мақалдарда қалай суреттеледі?Батырлық сынақ алаңында дәлелденеді, ал білім мен шеберлік нақты нәтижемен көрінеді. Мақалдар адам өзін-өзі көтермелемей, әділ бағаны қара қылды қақ жарған көпшілікке тапсыру керектігін айтады.
Кішіпейілділік пен тынымсыз ізденіс – адамды шын биікке жетелейтін дара қасиеттер. Құр кеуде соққан бос мақтан ешкімге бақ та, абырой да әпермейді, тек еңбек пен ішкі сапа ғана адамның шын қадірін асырады.