Қазақ дүниетанымында күлкі – адамның ішкі мәдениетін, кісілік қасиетін және көңіл-күйін айқындайтын маңызды белгі. Халқымыз орынды жердегі жарасымды әзіл мен жарқын күлкіні жанның саулығы мен өмірдің сәніне баласа, ал орынсыз келеке мен бейберекет ыржыңды жеңілтектік деп санаған. Адамның кім екенін оның жылағанынан гөрі, не нәрсеге және қалай күлгенінен тануға болады. Сондықтан ата-бабамыз сөз мәйегі болған мақалдар арқылы күлкінің әдебі мен тәрбиелік шегін нақтылап берген.
Күлкі туралы халық мақалдары
Қасыңды бүлдіре білсең, досыңды күлдіре білесің.
***
Жығылып жатып сүрінгенге күлме.
***
Көңілсізден күлкі шықпас.
***
Бала күлкіге тоймас, жаман ұйқыға тоймас.
***
Қартайса қара төбет қоразға үрмес, қосылып кемпір мен шал ойнап-күлмес.
***
Малсызға малға балап ұйқы берер, арсызға арға балап күлкі берер.
***
Үлкен үйдегі күлсе, кіші үйдегі езу тартады.
***
Жалқауға дәулет үшін ұйқы берер, жаманға ақыл үшін күлкі берер.
***
Басыңа іс түссе, жақсы көмек етеді, жаман күліп өтеді.
***
Жылап айтқан шынға нанбайды, күліп айтқан өтірікке нанады.
Түсіндірме: Мақалдардағы күлкі әдебі мен сыры
Өзгеге күлудің әдебі және жанашырлық
«Жығылып жатып сүрінгенге күлме» деген өсиет адамды өзгенің сәтсіздігіне келеке етпеуге үндейді. Басына қиындық түскен адамға қол созудың орнына оған күлу – кісіліктің таяздығын көрсетеді. Дәл осы ой «Басыңа іс түссе, жақсы көмек етеді, жаман күліп өтеді» деген жолдарда да нақтылана түседі: тар кезеңде кімнің шынайы дос, кімнің жай ғана табалаушы екені әрекетінен, көзқарасынан бірден аңғарылады.
Күлкі мен адам мінезінің арақатынасы
Халық даналығында күлкі тек қуаныш белгісі ғана емес, адамның ішкі салмағын тексеретін өлшем. «Арсызға арға балап күлкі берер» және «Жаманға ақыл үшін күлкі берер» деген теңеулер арзан күлкіге салынып, ұят пен ақылдың орнын бос сөзбен толтыратындарды сынайды. Сонымен қатар, «Бала күлкіге тоймас, жаман ұйқыға тоймас» мақалы балалық шақтың табиғи қуанышын жаманның енжар бейбастығымен салыстырып, әр нәрсенің өз орны болатынын меңзейді.
Психологиялық тереңдік пен ішкі көңіл-күй
«Көңілсізден күлкі шықпас» деген сөз жүректе тыныштық пен шынайы сезім болмаса, езуге күлкінің еріксіз қонбайтынын білдіреді. Ал «Жылап айтқан шынға нанбайды, күліп айтқан өтірікке нанады» мақалы адамдардың кейде сыртқы жылтырақ пен жағымды көрініске тез алданып, ащы болса да шынайы сөзді қабылдай алмайтын әлсіздігін өткір психологиялық дәлдікпен суреттейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Үлкен үйдегі күлсе, кіші үйдегі езу тартады» мақалы нені білдіреді?Бұл мақал әулеттегі, қоғамдағы үлкендер мен басшылардың көңіл-күйі, шешімі мен парасаты айналасына, әсіресе жастарға бірден әсер ететінін көрсетеді. Үлкен шаңырақтағы береке мен тыныштық кіші үйге де қуаныш пен сенім ұялатады.
«Қасыңды бүлдіре білсең, досыңды күлдіре білесің» деген нені меңзейді?Бұл – адамның өз ісіне мығым болуы, дұшпанының мерейін өсірмей, керісінше жақын достарын қуантып, олардың көңілін көтере білу қабілетін дәріптейтін даналық сөз.
Мақалдардағы күлкіні қалай бағалаған жөн?Қазақ мақалдары күлкіні екіге бөліп қарайды: бірі – жанға қуат беретін, ортаны жақындастыратын шынайы күлкі, екіншісі – өзгеге таба, ақылсыздықтан туатын орынсыз күлкі. Мақалдар біріншісін құптап, екіншісінен аулақ болуға шақырады.
Күлкі – адамгершіліктің, тәрбие мен ішкі байлықтың айқын айнасы. Орынды күле білу, өзгеге қуаныш сыйлау және қиналған жанға жанашыр бола білу – әрбір парасатты адамның басты ұстанымы болуға тиіс.