Адам баласының қоғамдағы салмағы оның жиған дүниесімен немесе лауазымымен емес, ең алдымен абыройымен бағаланады. Тіршіліктегі ізгілік пен биік парасаттың, адамдық пен тектіліктің басты тірегі де – осы ар-ождан мен таза бедел. Ата-бабамыз абыройды кіршіксіз сақтауды өмірдің ең қастерлі борышы деп санаған, өйткені жылдар бойы жиналған кіршіксіз атақты бір сәттік қателікпен-ақ шашып алуға болады. Төмендегі мақал-мәтелдер осы терең ұғымның сан қырлы сырын ашып көрсетеді.
Абырой жайындағы халық нақылдары
Еңбек мұратқа жеткізер, жалқаулық абыройды кеткізер.
***
Қызыл тіл жанның мияты, абырой – ердің қуаты.
***
Малды жақсы баққаның – өзіңе абырой тапқаның, малды жаман баққаның – келген бақты қаққаның.
***
Бітейін деп тұрған саудаға беделді делдал тап болар.
***
Абыройды ақ отау жапты.
***
Арлы адам – абыройлы.
***
Абырой асқақ болса, айбының да зор.
***
Атың шықпаса жер өрте.
***
Намыс барда – абырой бар.
Түсіндірме: нақылдардың мәні мен мәйегі
Еңбек пен адалдық арқылы келетін абырой
Шынайы абырой адамға өздігінен келмейді, ол – тынымсыз маңдай тердің, адал қызметтің жемісі. Өз ісіне мығым, кәсібін тиянақты атқарған жан әрдайым жұртшылықтың құрметіне бөленеді. Керісінше, еріншектік пен масылдық адамды беделден айырып, жұрт алдында қадірін кетіреді. Сондықтан бабаларымыз шаруаға ұқыптылықты, қолға алған іске жауапкершілікпен қарауды абырой табудың тура жолы деп білген.
Ар мен намыс – тұлғаның ішкі қорғаны
Кісілік келбетті сақтап тұратын ең мықты сауыт – адамның ішкі ар-ұяты мен намысы. Ожданы ояу адам ешқашан өзіне жат қылықтарға, арзан қызықтар мен жағымсыз әрекеттерге жол бермейді. Намыс бар жерде кіршіксіз тазалық, сөзге беріктік және айбынды мінез салтанат құрады. Адамның қоғамдағы беделі оның ішкі ар-ожданының беріктігіне тікелей тәуелді болмақ.
«Атың шықпаса жер өрте» нақылының кекесінді астары
Бұл сөз көп жағдайда теріс қылықпен танымал болуға ұмтылатындарды сынау үшін кекесінмен айтылады. Жақсы ісімен, ақыл-парасатымен көзге түсе алмаған бейбақтың ел назарын аудару үшін бұзақылыққа баруы – арсыздықтың көрінісі. Дана халқымыз мұндай жағымсыз атаққұмарлықтың түбі жақсылыққа апармайтынын ескертіп, арзан даңққа емес, таза абыройға ұмтылуды өсиет етеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Атың шықпаса жер өрте» деген сөз нақты нені білдіреді?
Бұл – жағымсыз қылықпен, тентектікпен немесе бұзақылықпен көзге түскісі келетін адамдарды әжуалайтын ирониялық мәтел. Ол арсыздықпен атақ қуып, елді бүлдіріп танылудың қадірі жоқ екенін көрсетеді.
Еңбекқорлық пен абыройлы болудың қандай байланысы бар?
Қоғамдағы шынайы бедел тек адал еңбекпен, өз ісіне деген жауапкершілікпен ғана жиналады. Жалқаулыққа бой алдырған жанның қадірі жоғалып, абыройы түседі, ал адал тер төккен адам ел алдында қашанда сый-құрметке ие болады.
Намыс пен абыройды неліктен егіз ұғым дейміз?
Намыс – абыройды сақтайтын ішкі қалқан іспетті. Өз басын қадірлейтін, намысы биік адам ар-ожданына дақ түсіретін жаман әрекеттерден бойын аулақ ұстайды. Осылайша намыс абыройдың азаймауына кепіл болады.
Адам өміріндегі ең биік мұрат – ел алдындағы таза есімі мен қадір-қасиетін кірлетпей сақтау. Өткінші атақ пен жалған мәртебе тез ұмытылғанымен, адал еңбек пен биік намыстан өрілген шынайы абырой ұрпаққа өнеге болып мәңгі жасайды.