Қазақ ұғымындағы ырыс — тек материалдық байлық немесе мал-мүліктің мөлшерімен шектелмейтін, адамның жан дүниесіне, отбасының амандығына және қоғамның татулығына тікелей қатысты кешенді түсінік. Дәстүрлі көзқараста несібе мен бақ-береке ең алдымен таза ниетке, адал еңбекке және өзара сыйластыққа ұялайды. Халық мұрасындағы өсиеттер ырыстың қадірін білуге, оны шашып алмай, еселеп арттырудың жолдарын ұғынуға бағыттайды.
Ырыс туралы мақалдар жинағы
Ерте тұрған жігіттің ырысы артық, ерте тұрған әйелдің бір ісі артық.
***
Ырыс алды – ынтымақ.
***
Ұрыс ырысты қашырар, ынтымақ халықты асырар.
***
Батыр туса – ел ырысы, жаңбыр жауса – жер ырысы.
***
Ырысқа қарай ұл өсер, қонысқа қарай мал өсер.
***
Ел – ырыстың кілті, Ер – ырыстың қорғаны.
***
Ел қонысынан айрылса, ер ырысынан айрылады.
***
Жақсы адам – елдің ырысы, жақсы жер – жанның тынысы.
***
Кедеймін деп қысылма, өнерің болса қолыңда; өнерлінің ырысы — жарқырап жатар жолында.
***
Білім ауысады, ырыс жұғысады.
Ырыстың бастауы — ынтымақ пен бірлік
Ауызбіршілік пен татулық жоқ ортада қандай да бір игіліктің ұзақ тұрақтамайтыны — өмірдің бұлжымас заңы. Дәстүрлі даналықта дау-дамай мен өзара қырқыс берекенің бетін қайтаратын негізгі кесел ретінде қарастырылады. Қай жерде сыйластық пен тату қарым-қатынас орнаса, сол жерде іс оңға басып, береке мен несібе арта түседі. Қоғам мен шаңырақтың күші ортақ келісімде жатыр.
Уақыт қадірі мен адал еңбек
Таңмен бірге оянып, іске ерте кірісу — ырыс шақырудың алғашқы қадамы. Күнді жоспарлап, уақытты зая жібермеген адамның тындырар шаруасы көбейіп, табысы молаяды. Жалқаулыққа салынып, ұйқыға ерік беру несібенің азаюына әкеп соғады. Сондықтан ширақтық пен тиянақтылық отбасының әл-ауқатын жақсартудың басты құралы саналады.
Өнер мен білімнің бағасы
Шынайы байлық дүние-мүлікте емес, қолдағы шеберлік пен көкіректегі білімде. Қолында кәсібі, ойында ілімі бар адам кез келген қиын кезеңде өз жолын тауып, тұрмысын түзей алады. Мұндай қасиет адамды жоқшылықтан құтқарып қана қоймай, айналасына да оң ықпалын тигізеді.
Ел мен жер тұтастығы
Азаматтың бақ-дәулеті мен амандығы туған жердің тыныштығымен, елдің тұтастығымен тікелей байланысты. Туған өлкесінен, өз жұртынан ажыраған жанның несібесі де кемімек. Елін қорғайтын тұлғалар мен шұрайлы мекен халықтың ең басты қоғамдық ырысы болып табылады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Батыр туса – ел ырысы, жаңбыр жауса – жер ырысы» деген сөздің мәні неде?Бұл жерде табиғат пен қоғамның өзара үйлесімі айтылған. Жаңбыр далаға тіршілік беріп, өсімдікті жайқалтып, малға жайылым сыйласа, ел қорғайтын қайратты тұлғалар халықтың амандығы мен тұрақтылығының кепілі болады.
Мақалдағы «ырыс жұғысады» деген ой нені меңзейді?Адам өзі араласатын ортаға бейімделеді. Жақсы, пейілі кең, еңбекқор және игілікті ортада жүрген жанға сол ортаның берекесі, жақсы қасиеттері мен бағы да әсер етіп, өміріне оң ықпалын тигізеді.
Қазақ түсінігінде туған өлке мен қоныстың ырысқа қандай қатысы бар?Адамның несібесі мен өсіп-өнуі өзі мекендеген ортасына тәуелді. Қонысы шұрайлы болса төрт түлік мал өсіп, тұрмыс түзеледі, ал ел өзінің байырғы қонысынан айырылса, ер-азаматтың да күш-қуаты мен тіршілігі шайқалады.
Түйін
Ырыс — кездейсоқ келетін сәттілік емес, ынтымақты ту еткен, таңмен жарысып еңбек еткен, өнер мен білімге ұмтылған адамдарға даритын қасиет. Ата-баба нақылы осы қарапайым әрі терең қағидаларды ұстануға үндейді.