Көшпелі тұрмыстың сан қилы өткелінен өткен бабалар дүниетанымында ажал — жай ғана тәндік тіршіліктің үзілуі емес, кісілік келбет пен ар-ұжданның таразыға тартылатын тұсы ретінде бағаланған. Өлімді табиғи заңдылық ретінде мойындай отырып, қазақ сөзі одан да ауыр, одан да қорқынышты рухани құлдыраулар бар екенін ескертеді. Сол себепті аталы сөздерде ажал үрей мен қасіреттің нышаны ғана емес, қайта ерлік пен жалтақтықты, уәдеге беріктік пен арсыздықты айқындайтын моральдық өлшемге айналған.
Өлім туралы мақал-мәтелдер жинағы
Ерегісте ер өлер.
***
Екі батыр егессе, екеуінің бірі өлер.
***
Ер жігіт үйде туып, түзде өлер.
***
Ер жігіт ел үшін туады, ел үшін өледі.
***
Ер жігіттің екі сөйлегені — өлгені, еменнің иілгені — сынғаны.
***
Ер бір рет өледі, қорқақ мың рет өледі.
***
Тәуекел ет те тас жұт, ажал жетпей өлмек жоқ.
***
Қорлық өмірден ерлік өлім артық.
***
Өлімнен қорықсаң өлерсің.
***
Өлсем мейлі көріне, бір шығайын төріне.
Ерлік пен қорқақтық: ажал алдындағы ішкі рух
Мақалдардағы ең басты желі — адамның өлім алдындағы мінез-құлқы. Үрейге бой алдырып, өз көлеңкесінен сескенген жан тірі жүрсе де толыққанды өмір сүре алмайды. Қауіптен қашамын деп рухани күйреуге түсу нағыз өлімнен де ауыр соққы болып саналады. Сол себепті қорқынышқа бой алдырмау, қасқайып қарсы тұру нағыз ердің қасиеті ретінде мадақталады. Қорлықпен күн кешіп, басын төмен салып өткенше, абыроймен, намыс туын жықпай жан тапсыру қашанда жоғары қойылған.
Сөз қадірі және ар-ождан салмағы
Қазақ түсінігінде тәннің өлуі ғана өлім емес. Сөзден таю, уәдені бұзу — ер-азамат үшін тірідей жерге кірумен пара-пар. Қатты ағаштың иілмей, бірден сынып түсетіні тәрізді, кісілік қалыбынан айнымайтын азамат та екі сөйлеп, тайсақтамайды. Бұл ұғым ар-ұятты тән саулығынан да, материалдық байлықтан да жоғары қоюдың нақты үлгісі болып табылады.
Тәуекел, парыз және егес салдары
Өмір мен өлім арасындағы сызықты анықтайтын тағы бір өлшем — ел алдындағы борыш пен ерік-жігер. Өз тағдырын жұртының тыныштығымен байланыстырған тұлға туған ошағының айналасында ғана шектеліп қалмай, ұлы істер мен жорық жолында жүріп дүниеден өтуді абыройлы міндет санаған. Сонымен қатар, ажалдың белгілі мезгілі бар екеніне сенім білдіру адамға ірі қадамдар жасауға, шегінбей тәуекелге баруға қуат береді. Ал бекер ерегіс пен дарақы бәсекелестік көбіне орны толмас өкінішке, бірін-бірі жоюға әкеп соғатыны да қатаң ескертіледі.
Жиі қойылатын сұрақтар
Мақалдарда неліктен сөзден таю өліммен теңестіріледі?
Себебі дәстүрлі танымда адамның басты құндылығы — оның абыройы мен сенімділігі. Уәдесінен тайқыған адам өз қоғамындағы рухани орнын, сый-құрметін жоғалтады, бұл тірідей қадір-қасиеттен айырылу ретінде қарастырылады.
«Өлімнен қорықсаң өлерсің» деген сөз нені білдіреді?
Бұл сөз үнемі үреймен өмір сүру адамның жігерін құм қылып, ерік-жігерін әлсірететінін көрсетеді. Қорқыныш шешім қабылдауға кедергі жасап, адамды рухани тұрғыдан дәрменсіз күйге түсіреді.
Батырлар арасындағы егес пен ерегістің соңы неге қауіпті саналған?
Пайдасыз қасарысу мен өркөкіректікке негізделген қақтығыс екі жаққа да абырой әкелмейді, қайта ең мықты азаматтардың өз арасында шығын болуына, құрбандыққа ұшырауына соқтырады.
«Тәуекел ет те тас жұт, ажал жетпей өлмек жоқ» деген ұғымның тәрбиелік мәні қандай?
Бұл адамды шешімталдыққа, қандай да бір істе жалтақтамай алға басуға жетелейді. Өлімнің өз уақыты бар екенін ұғынған адам күмәнді ысырып, тағдырдың сынына батыл төтеп бере алады.
Қорытынды
Өлімге қатысты халық нақылдары адамды үмітсіздікке жетелемейді, керісінше, қамшының сабындай қысқа ғұмырды ар-намыспен, мәнді әрі мазмұнды өткізуге шақырады. Тәннің өлуінен бұрын адамгершіліктің, сертке беріктіктің өлмеуін басты орынға қойған бұл мақалдар бүгінгі күнде де рухани табандылықтың айқын бағдары болып қала бермек.