Қазақ ұғымында адамның бет-жүзі жай ғана ажар мен сыртқы келбетті емес, ең алдымен кісілікті, ар-ұятты және қоғам алдындағы абыройды айшықтайды. Сонымен қатар «жүз» сөзі тілімізде сан алуан мағынаға ие: ол қарудың өткір жүзінен бастап, қазақтың дәстүрлі үш жүзі мен сандық өлшемге дейінгі ауқымды түсініктерді қамтиды. Төменде адамгершілік қасиеттерді, ауызбіршілікті және өмір сабақтарын терең түйіндеген таңдаулы халық мақал-мәтелдері берілген.
Бет және жүз ұғымына қатысты мақалдар
Біріккен жүз, бытыраңқы мыңды алады.
***
Жалаң аттың жалымен, жалаң қылыш жүзімен.
***
Қылышыңды жауға шаппасаң, жүзі тиер өзіңе, ұшы тиер көзіңе.
***
Басшысы бастай білсе, он кісі жүзді жеңеді.
***
Орта жүзді қамшы беріп дауға қой, Ұлы жүзді қауға беріп малға қой, Кіші жүзді найза беріп жауға қой.
***
Елу жылда – ел жаңа, жүз жылда – қазан.
***
Жігіті жүзге жеткен елді, жүзі қара кемітеді.
***
Жігіттің құны жүз жылқы, ары мың жылқы.
***
Өнерлі өрге жүзеді.
***
Оқығанның беті жарық, оқымағанның беті көн шарық.
Түсіндірме: Мақалдардың мән-мағынасы
Ар-ұят пен білім мәртебесі
«Оқығанның беті жарық, оқымағанның беті көн шарық» нақылы білімді адамның қоғамдағы ашық, батыл бейнесін көрсетеді. Сауаты мен парасаты бар жан ел алдында жарқын жүзбен жүрсе, надандық адамның қадірін қашырып, абыройын көмескі етеді. Ал «Жігіттің құны жүз жылқы, ары мың жылқы» деген сөз намыстың кез келген дүниелік байлықтан қымбат екенін ұқтырады. Тіпті қатары қалың, азаматы көп елдің өзінде бір «жүзі қараның», яғни арсыз адамның кесірі бүкіл қауымның атына дақ түсіретіні «Жігіті жүзге жеткен елді, жүзі қара кемітеді» деген тәмсілде анық көрінеді.
Бірлік, басшылық және елдік сипат
«Біріккен жүз, бытыраңқы мыңды алады» және «Басшысы бастай білсе, он кісі жүзді жеңеді» деген мақалдар саннан гөрі сапа мен ұйымшылдықтың, көреген жетекшіліктің шешуші рөл атқаратынын айқындайды. Бағыты ортақ, ынтымағы берік шағын топтың өзі бейберекет мыңды бағындыра алады. Сондай-ақ «Орта жүзді қамшы беріп дауға қой, Ұлы жүзді қауға беріп малға қой, Кіші жүзді найза беріп жауға қой» нақылы дәстүрлі қоғамдағы бейімділік пен әлеуметтік қызметтердің өзіндік үйлесімін сипаттайды.
Қайрат, уақыт сыны және өнер
Қарудың өткір жүзі туралы нақылдар адамның батылдығы мен ширығуын бейнелейді: бағытталмаған немесе дер кезінде қолданылмаған күш иесінің өзіне қауіп төндіруі мүмкін. «Өнерлі өрге жүзеді» сөзі қабілет пен еңбектің әрдайым алға бастыратынын дәлелдесе, «Елу жылда – ел жаңа, жүз жылда – қазан» мақалы дәуірдің алмасуын, тіршілік пен тұрмыстың үздіксіз жаңарып отыратын табиғи заңдылығын меңзейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Оқымағанның беті көн шарық» деген метафора нені білдіреді?
«Көн шарық» – өңделмеген, қатайып қалған қайыс-теріден тігілген көне аяқ киім. Мақалда бұл сөз білімсіз, надан адамның сұрқай, өресіз және қадір-қасиеттен жұрдай күйін көркем бейнелеу үшін қолданылған.
Неліктен жігіттің ары «мың жылқыға» теңелген?
Көшпелі қазақ тұрмысында жылқы ең үлкен құндылық саналған. Адамның құнын жүз жылқыға бағалаған күнде де, оның ар-намысы одан он есе қымбат, яғни дүниеге айырбасталмайтын асыл қасиет екенін білдіру үшін «ары мың жылқы» делінген.
Мақалдардағы «жүз» сөзі қандай негізгі мағыналарда келеді?
Берілген нақылдарда «жүз» сөзі үш түрлі мәнде көрініс табады: сандық өлшем (жүз адам, жүз жылқы), өткір қарудың жүзі (қылыштың жүзі) және қазақ елінің тарихи құрылымы (Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз), сондай-ақ адамның бет-әлпеті мен ұятының көрінісі (жүзі қара).
SEO Title: Бет туралы мақалдар мен мағынасы: жүз, ар-ұят және бірлік даналығы
Meta Description: Бет және жүз туралы қазақ мақал-мәтелдері, олардың терең мағынасы мен түсіндірмесі. Ар-намыс, білім, ынтымақ және елдікке қатысты нақыл сөздер.
Focus Keyphrase: бет туралы мақалдар