Өсек туралы мақал-мәтелдер: сөз қадірі мен қоғамдық дерттің айнасы
Адам қарым-қатынасындағы ең қауіпті құбылыстардың бірі – сырттан сөз тасу, мән-жайы беймәлім әңгімені өрбіту және біреудің абыройына нұқсан келтіру. Тіл мәдениетін кісіліктің басты өлшемі санаған дәстүрлі дүниетанымда өсек пен ғайбат адамды аздырып, ел арасына жік салатын дерт ретінде бағаланған. Сөз сүйектен өтеді, ал тексерілмеген сыбыс бүтін бір қауымның берекесін шайқайды. Осы қағиданы халық даналығы аз сөзге көп мағына сыйғызған мақалдар арқылы ұрпақ жадына шегелеп отырған.
Өсек туралы мақалдар
Өсекті сөз өрге баспас.
***
Ескі мешітке көкек азаншы, есі кеткен елге өсек азаншы.
***
Өсектен аулақ жүр.
***
Өсек өрге баспайды.
***
Өсекші өтірікші.
***
Өсек сөзді өршітер.
***
Өсек сөз өрттей.
***
Өсек сөз өзекті өртейді.
***
Өсек айту – өртену.
Түсіндірме
Сөздің өрісі мен өтіріктің сипаты
«Өсекті сөз өрге баспас» немесе «Өсек өрге баспайды» деген қағида кез келген әрекеттің рухани тазалығына назар аударады. Сөзге негізделген алаяқтық, сыртынан ғайбаттау немесе жала жабу арқылы уақытша бедел жинау мүмкін көрінгенімен, оның түбі баянды болмайды. Түпкі негізі шындыққа сүйенбеген іс ешқашан биік белеске шығармайды. Сонымен қатар «Өсекші өтірікші» тұжырымы өсек тасушы адамның психологиялық келбетін ашып береді: сөз жеткізуші адам өз пайдасы немесе әңгіменің қызығы үшін оған қоспа қосып, шындықты бұрмаламай тұра алмайды. Бұл – жеке басқа ғана емес, бүкіл ортаға сенімсіздік ұялататын қауіпті қылық.
Жалынға айналған сыбыс: өрт метафорасы
Халық өсекті тегін жерден өртке теңемеген. «Өсек сөз өрттей», «Өсек сөз өзекті өртейді» және «Өсек айту – өртену» қатарлары сөздің жойқын қуатын әсерлі бейнелейді. Құрғақ шөпке тиген титімдей ұшқын лезде жалынға айналып, маңайын жайпап өтетіні сияқты, айтылған өсек те адамдар арасындағы сенімді күлге айналдырады. Ең бастысы, ол тек сөзге іліккен жанның ғана емес, сол өсекті таратқан адамның да ішкі жан дүниесін, абырой-беделін өртеп тынады. Басқаны қаралаған жан өзінің де рухани тазалығынан айырылады.
Әлеуметтік дерт және ақпараттық жауапкершілік
«Ескі мешітке көкек азаншы, есі кеткен елге өсек азаншы» деген кесімді сөз өсектің жеке адам шеңберінен шығып, бүкіл қоғамды тұралататын ауқымын меңзейді. Парасатынан ажыраған, құндылықтары шайқалған ортада ақыл мен ғылым, парасат пен мәдениет ығысып, орнына тек алыпқашпа сөздер мен сыбыс үстемдік етеді. Сондықтан «Өсектен аулақ жүр» деген қарапайым әрі қатаң өсиет бүгінгі ақпарат тасқыны дәуірінде ақпараттық гигиенаны сақтауға, сөздің анық-қанығын тексермей таратпауға үндейтін басты өмірлік ұстаным болып қала береді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Өсек не себепті өртке теңеледі?Өрт бақылаусыз қалса аз ғана уақытта тұтас аумақты шарпып, жолындағының бәрін күйдіріп жібереді. Өсек сөз де дәл солай: бір адамнан шыққан сыбыс ел ішіне тез жайылып, достықты, ынтымақты және адамның абыройын лезде күлге айналдыруға қабілетті.
«Өсекті сөз өрге баспас» деген ой қазіргі өмірде қалай көрініс табады?Бұл – қызметте немесе күнделікті қарым-қатынаста біреуді жамандау, интрига құру немесе өсек тасу арқылы ұзақ мерзімді жетістікке жету мүмкін емес деген сөз. Тек білім, адал еңбек пен таза ниет қана адамды шын мәнінде алға жылжытады.
«Есі кеткен елге өсек азаншы» тіркесінің мәні неде?Азаншы жамағатты рухани тазалыққа, ғибадатқа үндейді. Ал егер қоғамның рухани деңгейі құлдырап, адамдардың ой-өрісі тарылса, оларды ізгілік емес, күнделікті арзан сөз бен өсек-аяң қызықтырып, сол сөз соңынан еретін күйге жетеді.
Өсектен сақтанудың басты жолы қандай?Халық даналығында «Өсектен аулақ жүр» деп нақты айтылғандай, ең дұрыс амал – оған құлақ аспау, өзге жайындағы сыбысты таратпау және адамдармен қарым-қатынаста тікелей, ашық болу.