Қазақ халқының дәстүрлі тұрмысы мен рухани дүниетанымы төрт түлік малмен, соның ішінде қой шаруашылығымен біте қайнасып жатыр. Қой – береке мен молшылықтың, момындық пен ақтықтың белгісі ғана емес, елдің күнделікті тіршілігіне қуат берген негізгі күнкөріс көзі. Дала даналығы қойдың қасиетін, оны бағудың жауапкершілігін және адам мен қоғам арасындағы қарым-қатынасты дәл осы түлік төңірегіндегі мақал-мәтелдер арқылы шебер түйіндеген.
Қой түлігі туралы таңдаулы мақалдар
Малыңды бақсаң қойды бақ, май кетпейді шарадан
***
Тоқсанымыз жиылып, тоқты жыққан батырмыз. Сексеніміз жиылып, серке жыққан батырмыз.
***
Қыз құшпаған ер арманда, қызғалдақ жемеген қозы арманда.
***
Аулы араластың қойы қоралас.
***
Қошқар болар қозының маңдай жағы дөң келер, адам болар баланың етек-жеңі кең келер.
***
Асық ойнаған азар, доп ойнаған тозар, бәрінен де қой бағып жеген озар.
***
Адам ойға тоймас, бөрі қойға тоймас.
***
Әркімнің бір ойы бар, қорасында мың қойы бар.
***
Қойдың сүті – қорғасын.
***
Қойшы көп болса, қой арам өлер.
***
Ісек қойдың басы үлкен, саулық қойдың жасы үлкен.
Мақал-мәтелдердің астарындағы тәлім мен мағына
Жауапкершілік және ұйымдастыру мәдениеті
«Қойшы көп болса, қой арам өлер» деген қанатты сөз нақты жауапкершілік пен басқару жүйесінің маңызын айшықтайды. Кез келген ортақ істе басшы көп болып, нақты жауапты тұлға анықталмаса, жұмыс аяқсыз қалып, шығынға ұшырайды. Сол сияқты, «Тоқсанымыз жиылып, тоқты жыққан батырмыз…» деген мысқыл сөз бос кеуделік пен түкке тұрғысыз істі ерлікке балаған дәрменсіз топты әжуалау үшін айтылады.
Ынтымақ пен көршілік қатынас
Көшпелі қазақ ауылы үшін іргесі ашылмаған көршінің орны бөлек болған. «Аулы араластың қойы қоралас» деген мәтел қоғамдағы татулық пен бірлікті паш етеді. Қонысы бір, ниеті түзу жандардың мал-жаны да ортақ тыныс-тіршілікте табысып, бір-біріне сүйеу болады.
Еңбекке тәрбиелеу және адамдық қасиетті тану
«Асық ойнаған азар, доп ойнаған тозар, бәрінен де қой бағып жеген озар» деген өсиет жас ұрпақты бос ермектен ада болып, адал еңбек етуге баулиды. Ал «Қошқар болар қозының маңдай жағы дөң келер, адам болар баланың етек-жеңі кең келер» мақалы баланың бойындағы тектілік пен парасаттың ерте бастан-ақ мінез-құлқы мен кеңпейілдігінен көрінетінін меңзейді.
Түліктің берекесі мен құнары
«Малыңды бақсаң қойды бақ, май кетпейді шарадан» және «Қойдың сүті – қорғасын» деген нақылдар осы түліктің тұрмыстық молшылығын сипаттайды. Қойдың сүті мен майы ағзаға қуат беретін өте құнарлы ас ретінде бағаланған, ал оны өсірген шаңырақтың дастарқаны ақтан арылмаған.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Қойшы көп болса, қой арам өлер» мақалы нені меңзейді?
Бұл сөз ұжымдық жұмыста нақты жауапкершіліктің болмауын сынайды. Бір іске бірнеше адам араласып, біріне-бірі сілтей берсе, оның соңы сәтсіздікке ұшырайтынын ескертеді.
«Қойдың сүті – қорғасын» теңеуінің сыры неде?
Бұл тіркес қой сүтінің ерекше қоюлығын, майлылығын әрі адам ағзасына берер қуатының ауыр да салмақты екенін бейнелі түрде білдіреді.
«Аулы араластың қойы қоралас» сөзі қалай қолданылады?
Бір-бірімен етене жақын араласатын, тату-тәтті өмір сүретін көршілер мен ауылдастардың бірлігін, ортақ тілеулестігін сипаттағанда айтылады.
«Тоқсанымыз жиылып, тоқты жыққан батырмыз» тіркесі кімдерге қатысты айтылған?
Көп адам болып бас қосып, кішкентай ғана осал нәрсені жеңгенін үлкен ерлік санап даурығатын дәрменсіз, мақтаншақ топты әжуалау үшін қолданылады.
Түйін
Қой туралы мақал-мәтелдер – ғасырлар бойы қалыптасқан өмірлік сабақтар мен халықтың бақылаушылық қабілетінің көрінісі. Мұнда шаруашылық қағидалары ғана емес, адамның ішкі болмысы, еңбекқорлық, көршілік парасат пен жауапкершілік секілді мәңгілік құндылықтар қамтылған.