Қазақ дүниетанымында түйе малы – төзімділіктің, мызғымас күш-қайраттың және байсалды сабырдың биік өлшемі. Ұлан-ғайыр дала төсіндегі көшпелі тұрмыста Ойсылқара тұқымы жүк көлігі ғана емес, елдің амандығы мен дәулетінің тірегі болды. Сондықтан бабаларымыз адамның мінезін, қоғамдағы орнын, жауапкершілігі мен ерік-жігерін сипаттағанда түйе түлігінің болмысына, әсіресе нар, бура, атан секілді атауларына жиі жүгінген.
Түйеге қатысты халық мақал-мәтелдері
Жүк ауырын нар көтереді, ел ауырын ер көтереді.
***
Ат жалында, атан қомында.
***
Алпыс күн атан болғанша, алты күн бура бол.
***
Ойнақтаған бота от басар.
***
Күтсең ана, атаңды, кешірер атан қатаңды; алғыс алған адам деп, халық алар батаңды.
***
Нар баласын қарпып сүйер.
***
Нар жолында жүк қалмас.
***
Нар баласы бақ етпес.
***
Құтты қонақ қонса – түйе өледі, құтсыз қонақ қонса – үй иесі өледі.
***
Қуырдақтың әкесін түйе сойғанда көрерсің.
Түйе бейнесі арқылы ашылатын өмір сабақтары
Нар тұлға және елдік жауапкершілік
Қазақ тіліндегі «нар» ұғымы – тек ірі де күшті түйені ғана емес, қиындыққа мойымайтын, ел қамын ойлайтын қайраткер азаматты білдіретін теңеу. Мақалдардағы «Жүк ауырын нар көтереді, ел ауырын ер көтереді» және «Нар жолында жүк қалмас» деген пайымдаулар шынайы көшбасшылықтың мәнін ашады. Қоғамның тағдыры шешілер сын сағатта бар жауапкершілікті өз мойнына алатын адам нар түйе сияқты қара күшіне емес, ішкі рухына сүйенеді. Ал «Нар баласы бақ етпес» деген сөз нағыз тектіліктің қиындық көрсе де шағымданбайтын, арзан сөз бен сылтауға бармайтын ұстамды қасиетін айғақтайды. Сонымен қатар «Нар баласын қарпып сүйер» деген тіркес қатал да талапшыл, бірақ түбінде терең жанашырлық жатқан сүйіспеншілікті меңзейді.
Бура мен атан: Рух күші мен бойкүйездік сынағы
Түйе атауларының арасындағы айырмашылық адамның өмір сүру салты мен мінез-құлқын дәл бағалауға негіз болған. Атан – күші бар, бірақ жуас, тек қызметке бейімделген бейне болса, бура – батылдық пен айбардың, қайрат пен өрліктің нышаны. «Алпыс күн атан болғанша, алты күн бура бол» деген нақыл адамға бұғып өмір сүруден гөрі, қысқа да болса мазмұнды, белсенді әрі еркін ғұмыр кешудің артық екенін үйретеді. Ал «Ат жалында, атан қомында» сөзі көшпелі өмірдің тынымсыз қимыл-қозғалысын, еңбек пен күреске толы тұрмыстық қалыбын білдіреді.
Тұрмыстық сақтық пен салмақтылық
Түйе төлі мен оның сойылуына байланысты мақалдар күнделікті өмірдің қатаң қағидаларын ескертеді. Мәселен, «Ойнақтаған бота от басар» деген қанатты сөз тәжірибесі аз, қызуқанды жастарды абай болуға шақырады. Жас буынның шалыс басып, қауіпке ұрынбауын қадағалау – үлкендердің басты міндеті ретінде қарастырылады. «Қуырдақтың әкесін түйе сойғанда көрерсің» деген сөз алда бұдан да ауқымды істер мен күрделі сынақтардың күтіп тұрғанын аңғартса, «Құтты қонақ қонса – түйе өледі, құтсыз қонақ қонса – үй иесі өледі» нақылы қонақжайлық пен ырым-нанымның терең астарын қамтиды. Ал ата-ананың алғысын алып, қателіктерді жөндеу туралы өсиет адамгершілік мұраттарды бекіте түседі.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: Неліктен мақалдарда ауыр жауапкершілік көбіне нарға телінеді?
Жауап: Нар – түйенің ең күштісі, ең ауыр жүктерді ұзақ жолға шаршамай таситын түрі. Сол себепті қазақ қиындықтан қорықпайтын, ел жүкті мойнына алған тұлғаларды нарға балаған.
Сұрақ: «Нар баласы бақ етпес» деген сөз қандай адамдарға қаратып айтылады?
Жауап: Бұл сөз қиындық көргенде жылап-сықтамайтын, асып-таспайтын, төзімді де рухы биік, текті адамдардың мінезін сипаттау үшін қолданылады.
Сұрақ: «Алпыс күн атан болғанша, алты күн бура бол» нақылының қазіргі адамға берер тәрбиелік мәні қандай?
Жауап: Бұл нақыл адамды бойкүйездіктен, өзгеге кіріптарлықтан арылып, өз өмірінде шешім қабылдай алатын батыл, қайратты әрі жігерлі болуға үндейді.
Сұрақ: «Ойнақтаған бота от басар» мақалы нені ескертеді?
Жауап: Бұл мақал өмірлік тәжірибесі жеткіліксіз жастардың аңғалдықпен қауіпті қадамдарға баруынан сақтандырып, әр іске байыппен қарау керектігін ескертеді.