Адам баласының рухани болмысын, ақыл-парасаты мен мәдениетін танытатын ең ұлы құндылық – сөз. Орынды айтылған жалғыз сөз күрмеуі қиын дауды шешіп, тұтас елге тыныштық сыйласа, абайсыз шыққан былапыт тіркес татулықтың тамырына балта шабуы мүмкін. Қазақ дүниетанымында тіл – жай ғана қарым-қатынас құралы емес, адам тағдырын шешетін, қоғам тынысын айқындайтын айрықша киелі күш ретінде бағаланған.
Тіл туралы халық мақалдары
Қағазға тіл бітірген – қалам, жансызға жан бітірген – адам.
***
Қарғыстың ең жаманы: өзің білме, білгеннің тілін алма.
***
Кітап, ғалым – тілсіз мұғалім.
***
Өнер алды – қызыл тіл.
***
Тіл тас жарады, тас жармаса бас жарады.
***
Шебердің қолы ортақ, шешеннің тілі ортақ.
***
Тіл буынсыз, ой түпсіз.
***
Сүйрендеген қызыл тіл, сүйгеніңнен айырар, я жауынды қайырар.
***
Шешеннің тілі – шебердің бізі.
***
Ат жүйрігі айырады, тіл жүйрігі қайырады.
Сөздің құдіреті: құтқарушы күш пен күйретуші қару
Ата-бабамыз «Тіл тас жарады, тас жармаса бас жарады» деп текке айтпаған. Бұл қағида сөздің екіұдай табиғатын дөп басып көрсетеді: қисынды сөз ең қатал жүректі жібітіп, шешілмейтін түйткілді таратуға қабілетті болса, ойланбай сөйлеу жеке адамның басына пәле болып жабысады. «Сүйрендеген қызыл тіл, сүйгеніңнен айырар, я жауынды қайырар» деген түйін де осыны меңзейді. Тілге ие болмау ең жақын адамдар арасына сызат түсіріп, бақыттан ажыратады, ал дәл тауып айтылған кесімді ой сырттан төнген жауды да тойтара алады.
Шешендік өнер – қоғам қазынасы
Қазақ қоғамында шешендік өнер ерекше мәртебеге ие. «Өнер алды – қызыл тіл» тұжырымы сөз саптау мәдениетін барша шеберліктің шыңы ретінде бағалайды. Оған қоса, «Шебердің қолы ортақ, шешеннің тілі ортақ» және «Шешеннің тілі – шебердің бізі» деген теңеулер сөз зергерінің қоғам алдындағы міндетін айқындайды. Шебер затты өңдеп, ел қажетін өтесе, шешен өткір тілімен әділдікті қорғайды, оның өнері жеке бастың ғана емес, бүкіл қауымның ортақ игілігіне қызмет етеді. Сондай-ақ «Ат жүйрігі айырады, тіл жүйрігі қайырады» деген сөз батылдық пен жүйріктік білектің емес, жүйелі ой мен тапқыр тілдің жеңісі екенін көрсетеді.
Ой тереңдігі және білім мәдениеті
Тілдің еркіндігі мен ойдың шексіздігі арасында тығыз байланыс бар. «Тіл буынсыз, ой түпсіз» деген даналық адам санасының көкжиегі тар болса, тілдің бақылаусыз қалып, қателікке ұрынатынын ескертеді. Сондықтан сөйлеу өнері терең таныммен сусындауы шарт. «Кітап, ғалым – тілсіз мұғалім» және «Қағазға тіл бітірген – қалам, жансызға жан бітірген – адам» деген мақалдар ой мен сөздің жазбаша мәдениет арқылы кемелденетінін, білім мен парасаттың ұрпаққа жететінін дәйектейді. Ал «Қарғыстың ең жаманы: өзің білме, білгеннің тілін алма» нақылы білімсіздік пен астамшылықтан сақтандырып, ақыл тоқтату мен үлкеннің өсиетіне құлақ асуды парыз санайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Тіл буынсыз, ой түпсіз» мақалы нені аңғартады?Бұл мақал адам ойының шексіздігін және тілдің икемді әрі сүйексіз мүше ретінде жеңіл қозғалатынын білдіреді. Тіл ойдың жетегінде бақылаусыз қалса, орынсыз сөз айтылып, салдары ауыр болуы мүмкін. Сондықтан ойдың түбіне бойлап, сөзді саралап барып айту қажеттігі ескертіледі.
Шешен мен шебер неге қатар салыстырылады?«Шешеннің тілі – шебердің бізі» деген сөз екі дарын иесінің де құралы өткір, нәтижесі көрнекті екенін ұқтырады. Шебер қолөнерімен затқа пішін берсе, шешен өткір тілімен дауды түйіндеп, халыққа рухани қорған болады. Екеуінің де еңбегі көпшіліктің ортақ қажетіне жарайды.
«Білгеннің тілін алмау» неліктен ең ауыр қарғысқа теңелген?Адамның білмеуі айып емес, алайда білімді, тәжірибелі жандардың кеңесін елемеу, менмендікке салыну – адамды адасуға, өресіздікке және рухани тоқырауға апаратын ең қауіпті кесел саналған.
Сөйлеу мәдениетін сақтау адам тағдырына қалай әсер етеді?Тіл – жауды да қайыратын, сүйгеніңнен де айыратын күш. Өз сөзіне ие болып, орнымен әрі байыппен сөйлейтін адам айналасына сенімді болады, ал байқаусыз айтылған ауыр сөз дос пен жақындардың арасына сызат түсіреді.
Сөз мәдениеті – ұлттың парасат деңгейін көрсететін айнымас айна. Ата-бабадан қалған осы нақылдар бізді әр сөйлемге жауапкершілікпен қарауға, ақыл мен білімді сөйлеу әдебімен ұштастыруға тәрбиелейді.