Қазақы түсінікте босаға аттаған келін – әулеттің келешегін жалғайтын, түтінін түтетіп, шаңыраққа ырыс дарытатын ардақты тұлға. Жаңа ортаға үйренісіп, бүтін бір шаңырақтың берекесін арттыру үлкен парасат пен өзара түсіністікті талап етеді. Ұрпақтан-ұрпаққа жеткен нақыл сөздер осы үдерістің бар қиындығы мен қуанышын, келін мен қайын жұрт арасындағы қарым-қатынастың нәзік қырларын дөп басқан.
Келін туралы мақал-мәтелдер жиынтығы
Байы өлген қатын келіншек болады, кедей болатын жігіт еріншек болады.
***
Баланың өзі туғандай, келіннің өзі келгендей.
***
Келіннің сөзі кетпендей, баланың сөзі батпандай.
***
Басқа келген бақты қырсықты келін, кесірлі бала қашырады.
***
Келіннің бетін кім бұрын ашса, сол ыстық.
***
Келіннің аяғынан, қойшының таяғынан.
***
Жақсы келін – келін, жаман келін – өлім.
***
Келін, келін – келін бақ, келмей жатып сөзін бақ.
***
Келін бой жасырады, даусын таудан асырады.
***
Қорықпас келін қой басынан қорқады.
Жаңа орта мен бейімделу сынағы
Басқа әулеттің тәрбиесін көріп өскен қыздың бөтен босағаға келіп, оның тыныс-тіршілігіне толық сіңісіп кетуі – уақыт пен мейірімділікті күтетін жауапты кезең. «Келіннің бетін кім бұрын ашса, сол ыстық» деген ой жас адамның көңілін тауып, алғашқы күннен қамқорлық танытқан жанның орны қашанда ерекше болатынын көрсетеді. Бауырмалдық пен жылы қабақ жатсыну сезімін тез сейілтеді. Ал «Баланың өзі туғандай, келіннің өзі келгендей» деген тіркес жаңа мүшенің үй ішіне бірте-бірте туған қызындай сіңіп, аражігі ажырамайтын шынайы туысқа айналуын бейнелейді. Осы орайда «Қорықпас келін қой басынан қорқады» деген мысқылды сөз жас келіннің жаңа ортаның қас-қабағына қарап, тартынып, иба сақтауға тырысатын алғашқы әрекеттерін дәл жеткізеді.
Сөз парқы және мінез ибасы
Отбасы тыныштығы көбінесе тіл табысу мен ауызбіршілікке тікелей байланысты. Қазақ даналығы сөз салмағын алдымен бағалауды үйретеді. «Келін, келін – келін бақ, келмей жатып сөзін бақ» деген сөз мінез-құлық пен әдептің ең алдымен сөйлеген сөзден, ой бөлісу мәнерінен аңғарылатынын ескертеді. Жаңа шаңырақта орынсыз айтылған ауыр сөз бірлікті шайқалтуы мүмкін, сондықтан «Келіннің сөзі кетпендей, баланың сөзі батпандай» деген салыстыру арқылы жақыныңның да, жаңа келген жанның да сөзі көңілге қатты бататыны айтылады. Ал сырт көзге биязы көрініп, іштей наразылығын даурығып білдіретін тұрақсыз мінезді халық «Келін бой жасырады, даусын таудан асырады» деп сынға алған.
Береке мен ырыстың өлшемі
Әулеттің ырыс-несібесі отбасы мүшелерінің ниеті мен еңбегіне тікелей тәуелді. «Келіннің аяғынан, қойшының таяғынан» деген қағида кез келген жаңа істің немесе жаңа адамның шаңыраққа әкелер оң өзгерісі мен нығметін бағамдауға арналған. Ынтымақты бекемдейтін парасатты келін бүкіл үйдің ажарын кіргізсе, керісінше шағыстырып, ұрыс тудыратын мінез үлкен қиындыққа айналады. Осы тұрғыда «Жақсы келін – келін, жаман келін – өлім» немесе «Басқа келген бақты қырсықты келін, кесірлі бала қашырады» деген қатаң тұжырымдар отбасы бірлігін сақтаудағы жауапкершіліктің шегін көрсетеді. Ал еріншектік пен өз орнын бағаламаушылықты «Байы өлген қатын келіншек болады, кедей болатын жігіт еріншек болады» деп өткір шендестіру арқылы әрбір адам өз міндетіне сергек қарауы тиіс екенін меңзейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Келіннің аяғынан, қойшының таяғынан» деген сөз отбасы берекесін қалай сипаттайды?Бұл нақыл шаңыраққа жаңа мүшенің келуімен бірге пайда болатын құт-береке мен жақсылықтарды оның ізгі қадамымен байланыстыратын танымнан туған.
«Келіннің бетін кім бұрын ашса, сол ыстық» нақылының психологиялық астары неде?Бөтен ортаға бейтаныс болып келген жас келінге алғаш болып мейірім төгіп, демеу көрсеткен қайын жұрт өкілі оған өмір бойы ең жақын әрі сыйлы жан болып қалатынын білдіреді.
Мақалдарда келіннің сөйлеу мәнері мен әдебіне неліктен баса мән берілген?Себебі кез келген үйдегі татулық пен сыйластық сөз қадірін түсінуден басталады. Инабатты сөйлеу, дауыс көтермеу және сабыр сақтау отбасы бірлігінің берік тірегі саналған.
«Басқа келген бақты қырсықты келін, кесірлі бала қашырады» мақалы қандай қателіктен сақтандырады?Бұл нақыл қырсықтық, өркөкіректік пен тәкаппарлық отбасындағы ынтымақты бүлдіріп, келген ырыс пен дәулеттің ұшып кетуіне себеп болатынын ескертеді.
Түйін
Келін туралы қазақ мақал-мәтелдері – жай ғана тұрмыстық қағидалар емес, әулеттің ішкі тұтастығын сақтауға бағытталған терең педагогикалық құрал. Әрбір нақылда жас шаңырақтың іргесін берік етіп, өзара құрмет пен инабатты ұлықтаудың ғасырлар бойы сыналған өмірлік тәжірибесі жатыр.