Дәстүрлі қазақ қоғамында күйеу бала – бөтен елдің өкілі ғана емес, екі рулы елдің арасына дәнекер болатын, сенім мен сыйластықты сақтайтын мәртебелі тұлға. Халық даналығы күйеуді бір жағынан еркелетіп, төрге шығарып сыйласа, екінші жағынан оның бойындағы жігіттік намысты, жауапкершілікті қатал сын тезіне салып отырған. Ұлттық фольклордағы күйеу туралы нақылдар – отбасылық этиканың, ер азаматқа артылар сенімнің көркем өлшемі.
Күйеу туралы мақал-мәтелдер
Жаман күйеу таң атқан соң сөз қатады.
***
Жаман күйеу қайынсақ.
***
Күйеу келсе қыз тұрмас, бесін болса күн тұрмас.
***
Ыржық қызға тыржық күйеу.
***
Жыршы қызға сыршы күйеу.
***
Түйе тұзға келеді, күйеу қызға келеді.
***
Күшік күйеу болғанша, иттің күшігі бол.
***
Күйеу атымен күл тасы.
***
Күйеу жүз жылдық, құда мың жылдық.
***
Өлтірісін берген соң, өлі күйеу жатар ма?
Түсіндірме: Мақалдардың мағыналық жіктелуі
Жұптардың үйлесімі мен табиғи тартылыс
Күйеу мен қалыңдықтың арасындағы махаббат пен психологиялық үндестік халық назарынан тыс қалмаған. «Түйе тұзға келеді, күйеу қызға келеді» деген тұжырым күйеу жігіттің қайын жұртқа келуінің түпкі себебі сүйген жарына деген ынтызарлықта екенін айқын аңғартады. Ал «Күйеу келсе қыз тұрмас, бесін болса күн тұрмас» сөзі қыз баланың өзіне бұйырған теңін тауып, жат жұрттық болу заңдылығын уақыттың айналмас тәртібімен салыстыра көрсетеді. Жұптардың мінез-құлқына келгенде «Ыржық қызға тыржық күйеу» немесе «Жыршы қызға сыршы күйеу» секілді өткір теңеулер арқылы әркімнің өз болмысына лайық сыңарын табатыны дөп басып айтылады.
Жігіттік намыс пен мінез міні
Ер адамның абыройы оның дербестігі мен іскерлігімен өлшенеді. Қазақ дәстүрі күйеу баланың сүйкімсіз қылықтарын өткір сынға алған. «Жаман күйеу қайынсақ» мәтелі өз шаңырағының түтінін түзу түтетудің орнына қайын жұртында жатып алатын, бос жүріске бой алдырған жігіттерді қажайды. Ал «Жаман күйеу таң атқан соң сөз қатады» деген сөз істің байыбына бармай, дер кезінде батыл қимылдай алмайтын, шешімсіз әрі енжар мінезді сынайды.
Ер жігіттің тәуелсіз тұлға ретіндегі намысын көрсететін ең ауыр да қатаң сөз – «Күшік күйеу болғанша, иттің күшігі бол». Бұл нақыл өз шаңырағының иесі болуға ұмтылмай, қайын жұртына кіріптар күйде күнелтудің ер азамат үшін үлкен қадірсіздік екенін шегелеп тұр.
Қайын жұртпен байланыс және әулеттік дәстүр
Күйеудің мәртебесі қаншалықты биік болғанымен, ол қыздың төркініндегі қалыптасқан салтты бұлжытпай құрметтеуге тиіс болған. «Өлтірісін берген соң, өлі күйеу жатар ма?» мәтелі дәстүрлі жөн-жоралғылар мен міндеттемелердің маңызын, уәделі сөздің салмағын түсіндіреді. «Күйеу атымен күл тасы» деген қалжың аралас сөз қайын жұрттың күйеуге еркелей де, оны кейде шаруаға жұмсай да алатын еркін қарым-қатынасын бейнелейді.
Ең бастысы, қазақ ұғымында «Күйеу жүз жылдық, құда мың жылдық» саналады. Күйеудің жеке өмірі бір ғасырмен шектелсе, сол неке арқылы жалғасқан екі елдің құдалығы, сүйек шатыстығы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, мыңдаған жылдық рухани әрі туыстық тамыр болып қала береді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақ мақалдарында күйеу жігітті сынаудың басты себебі неде?Күйеуге қатысты сындар ер азаматты ширату, оның намысын қайрау мақсатынан туған. Қайын жұртқа тым сүйеніп кету, жауапкершіліктен қашу сияқты жағымсыз әдеттерді әзіл-сықақпен тұздықтап, жігітті өз отбасына мықты тірек болуға тәрбиелеген.
«Күшік күйеу» тіркесі нені білдіреді және ол неге сөгілген?Бұл – өз үйін құрмай, қайын жұртының қолында кіріптар болып тұратын ер адамға берілген сипат. Көшпелі қазақ тұрмысында ер жігіт өз отауын тігіп, дербес шаруашылық құруға міндеттелгендіктен, мұндай жағдай намыстың әлсіреуі деп бағаланған.
«Күйеу жүз жылдық, құда мың жылдық» деген қағиданың бүгінгі маңызы қандай?Бұл нақыл неке арқылы қалыптасатын байланыстың жеке адамдар деңгейінен асып, үлкен әулеттік одаққа ұласатынын еске салады. Ол екі рудың, бүгінгі күнде екі әулеттің ұрпақаралық ынтымақтастығын қадірлеуге шақырады.
Қазақ пайымындағы күйеу бала – тек қызды қалыңдық етіп алған жан емес, екі жақтың берекесін арттыратын сенімді елші. Ата-бабадан қалған мақал-мәтелдер күйеу балаға қойылатын талаптың биіктігін, намыс пен парасаттың ер азаматқа лайық ең асыл қасиет екенін көрсетеді.