Ер азаматқа тән қасиеттер: Жігіт туралы халық мақалдары және олардың мәні
Қазақ ұғымында ер азаматтың қадір-қасиеті оның жеке басының мүддесімен ғана емес, ел алдындағы жауапкершілігімен, сөзге тұрақтылығымен және ісінің нәтижесімен өлшенген. Жігіттік сипат — қайсарлықты, шешімталдықты, парасат пен төзімділікті талап ететін үлкен өмірлік мектеп. Ата-бабадан қалған нақыл сөздер осы қағидаттарды жүйелеп, азаматтың қоғамдағы тұлғалық болмысын айқындап береді.
Елдік сана мен азаматтық парыз
Бабалар мұрасында ер азаматтың өмірлік миссиясы туған жерді қорғаумен және ел мүддесіне қызмет етумен тікелей байланыстырылады. Тұлғаның қадірі де өз ортасына тигізген пайдасымен артады.
Ер жігіт ел үшін туады, ел үшін өледі.
Түсіндірме: Азаматтың ең жоғарғы мәртебесі мен өмірлік мұраты — өз халқына қалтқысыз қызмет ету. Бұл нақыл жігіттің жеке бас қамын ғана ойламай, қоғамдық парызды барлығынан биік қоюға тиіс екенін меңзейді.
***
Бақа көлінде патша, балық суында патша, жігіт елінде патша.
Түсіндірме: Әр тіршілік иесінің қадірі өз ортасында артатыны сияқты, азаматтың да күші мен беделі туған халқының арасында ғана шынайы бағасын алады. Өз елінен ажыраған адамның құрметі де, ықпалы да толық болмайды.
***
Ер жігіт үйде туып, түзде өлер.
Түсіндірме: Нағыз ер азамат өмірін тек жылы ұяда, тыныш отбасылық шеңберде өткізбейді. Оның міндеті — сырттағы қиындықтарға қарсы тұру, ел қорғау немесе адал кәсіп пен күрес жолында жүріп, өмірлік сапарын ерлікпен аяқтау.
***
Жақсы жігіт жер шолып, ақыр түбі айналар.
Түсіндірме: Парасатты жігіт дүние көріп, өзге өңірлерден білім мен тәжірибе жинақтағанымен, түбінде алған ілімін өз жерін көркейтуге арнайды және туған топырағына оралады.
Сөзге беріктік пен қайсар мінез
Қазақ әдебінде жігіттің сөзі оның арымен пара-пар саналған. Сонымен бірге тағдыр сындарына мойымайтын мықты жігер мен дене қуаты қатар бағаланған.
Ер жігіттің екі сөйлегені — өлгені, еменнің иілгені — сынғаны.
Түсіндірме: Уәдеден айну, сөзінде тұрмау немесе екіжүзділік таныту жігіт үшін рухани абыройдың түпкілікті жоғалуымен тең. Қатты емен майыспай, тек сынғаны секілді, намысшыл ер де берген сертіне адал болуға тиіс.
***
Ер жігіт не көрмейді, ер көңіл не бермейді.
Түсіндірме: Өмір жолында әртүрлі сынақ пен ауыртпалық қатар кездеседі. Мұндай сәттерде адамды құтқаратын басты қасиет — ішкі рухтың беріктігі мен кең пейілдік, көңіл түкпіріндегі жомарттық пен сабыр.
***
Етікті нәл сақтайды, жігітті әл сақтайды.
Түсіндірме: Етіктің табанына қағылған темір оны мерзімінен бұрын тозудан қорғаса, жігітті өмірлік күресте оның денсаулығы, бойындағы күш-қуаты мен қайраты сақтайды. Бұл тән саулығы мен рух тазалығының өмірдегі маңызын айшықтайды.
Еңбек мәдениеті, ептілік пен нәтиже
Уақытты тиімді пайдалану, құр босқа күш жұмсамай нақты іс бітіру және қиын түйінді шеше алатын тапқырлық — ер жігітке қажет басты практикалық дағдылар.
Жігіттің жұмсаған күшін сұрама, бітірген ісін сұра.
Түсіндірме: Адамның құндылығы тек төккен терімен немесе сырт көзге жасаған қимылымен өлшенбейді. Ең басты көрсеткіш — соңында шыққан нақты нәтиже мен аяқталған істің сапасы.
***
Ерте тұрған жігіттің ырысы артық, ерте тұрған әйелдің бір ісі артық.
Түсіндірме: Күнді ерте бастап, уақытты үнемдей білу — береке мен табыстың кепілі. Ұқыптылық пен таңсәрідегі еңбек адамның ісін өрге сүйреп, несібесін арттырады.
***
Есебін тапқан жігітке, ердің құны сөз емес.
Түсіндірме: Ақыл-айласы кемел, мәселенің шешімін таба білетін тапқыр азамат ең қиын дау-шарды да реттеп, шешілмейтіндей көрінген үлкен түйткілдерден жол таба алады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: Халық нақылдарында жігіттің іскерлігі немен өлшенеді?
Жауап: Мақал бойынша жігіттің іскерлігі тек жұмсалған күш-жігермен емес, соңында қол жеткізген нақты нәтижесімен және бітірген ісімен бағаланады.
Сұрақ: «Еменнің иілгені — сынғаны» деген теңеу нені білдіреді?
Жауап: Бұл теңеу емен ағашының иілмейтін беріктігі сияқты, нағыз ер жігіттің де сөзінен таймайтын, уәдесіне адал қалатын мінезін көрсетеді. Сөзден таю жігіттік ардың сынғанын білдіреді.
Сұрақ: Жігіттің туған жеріне оралуы туралы қандай мағына айтылған?
Жауап: Жігіт қаншалықты алыс сапар шегіп, жер көрсе де, түбінде туған еліне оралып, жинаған тәжірибесі мен білімін өз жұртына арнауы тиіс деген ойды білдіреді.