Қазақ дүниетанымында ұл бала — шаңырақ тұғыры, әулеттің жалғасы және ел қорғайтын азамат ретінде қарастырылған. Ер баланы өсіруде халық даналығы шектен тыс еркелетуге жол бермей, жауапкершілікке, еңбекке және ел алдындағы борышқа басымдық берген. Ата-бабадан қалған сөз маржандары ұлдың бойына намыс, қайрат және әдепті қатар сіңірудің жолын көрсетеді.
Тәлім-тәрбие және шектеу мен өнерге баулу
Ұлға отыз үйден тыю, қызға қырық үйден тыю.
***
Қызды асырай алмаған күң етеді, ұлды асырай алмаған құл етеді.
***
Қызы мінезді келсін, ұлы өнерлі келсін.
Түсіндірме
Ер баланың тәртібі тек жеке отбасының ғана емес, бүкіл ауыл мен ортаның ортақ ісі саналған. Бала бейбастыққа бой алдырмай, қоғамның жазылмаған қағидаларын сақтап өсуі үшін оған үнемі тыю мен жөн сілтеу қажет болған. Егер балаға дұрыс еңбек пен бағыт берілмесе, болашақта ол өзгелерге тәуелді күйге түседі. Сондықтан жас ұлдың бойында тек күш қана емес, өнер мен кәсіп қатар дамуы басты назарға алынған.
Ортаның әсері және өсу өрісі
Ұлың өссе – ұлықтымен ауыл бол, қызың өссе – қылықтымен ауыл бол.
***
Ырысқа қарай ұл өсер, қонысқа қарай мал өсер.
Түсіндірме
Ұл азаматтың өресі мен мінезі оның араласқан ортасына, өскен жерінің берекесіне тығыз байланысты. Ел басқарған парасатты жандармен көрші болып, үлгілі тұлғалардан тағылым алу өсіп келе жатқан ұлдың көкжиегін кеңейтеді. Ата-ананың береке-бірлігі мен шаңырақтағы ынтымақ ұл баланың сенімді, арқалы азамат болып қалыптасуына негіз қалайды.
Елдік мұрат, бірлік және отаншылдық борыш
Өзге елге ұл болғанша, өз еліңе құл бол.
***
Қазақ байдың ұлы болғанша, халық байдың ұлы бол.
***
Ел қалаған ұл-қыздар – ел көгінде жұлдыздар.
***
Көппен көрген – ұлы той.
***
Орта жүзді қамшы беріп дауға қой, Ұлы жүзді қауға беріп малға қой, Кіші жүзді найза беріп жауға қой.
Түсіндірме
Ұлдың басты қасиеті — өз халқымен бірге болу, жеке мүддеден ел қамын жоғары қою. Жат жұрттағы мәртебеден гөрі, туған топырақта қарапайым қызмет ету артық саналған. Сонымен қатар ұжымдық жауапкершілік, қиындықты да, қуанышты да елмен бөлісу ер азаматқа тән шынайы күшті танытады. Әрбір ұлдың өз қабілетіне қарай ел қорғауға, бітімгерлікке немесе шаруаға бейімделуі тұтас қоғамның мызғымас тірегі болған.
Жиі қойылатын сұрақтар
Ұл балаға қойылатын тыйымдардың басты мәні неде?
«Отыз үйден тыю» деген ұғым ұлдың әдеп пен тәртіпті жастайынан сақтауын, орынсыз еркелікке бой алдырмай, қоғам алдындағы жауапкершілікті ерте түсінуін көздейді.
«Құл бол» деген сөз мақалда қандай мағына береді?
Бұл сөз тура мағынасында құлдықты емес, өз жерінде табан ет, маңдай термен қызмет етуді, туған елінің мұқтажына жұмыс істеуді білдіреді.
Ұлдың өнерлі болуына неге ерекше көңіл бөлінген?
Өнер мен шеберлік ер адамды кіріптарлықтан сақтайды, өз еңбегімен күн көруге және қиын жағдайда жол тауып кетуге мүмкіндік береді.
Ортаның ұлға тигізетін ықпалы қандай?
Ұлықты, яғни беделді әрі өнегелі кісілердің жанында болу жас жігіттің дүниетанымын кеңейтіп, үлкен істерге ұмтылуына ықпал етеді.