Бала тәрбиесі мен болашағына қатысты халық нақылдары: мағынасы мен тағылымы
Ұрпақ қамы – қай кезде де ел болашағын айқындайтын басты құндылық. Баланың өсіп-жетілуі, мінез-құлқының қалыптасуы және өмірден өз орнын табуы ата-бабаларымыздың үнемі жіті назарында болған. Көшпелі өмір тәжірибесінде перзенттің бойындағы талап пен қабілетті бала кезінен танып, оны азаматтық деңгейге көтеруге айрықша мән берілген. Халық сөзіндегі ұрпақ жайлы өсиеттер – өмірлік тәжірибенің жиынтығы.
Бала туралы мақал-мәтелдер жинағы
Ер еруде бала мінезді, ер сайыста шала мінезді.
***
Баланың сегізінде тісі түседі, сексенінде ердің ерге ісі түседі.
***
Атаңның баласы болма, адамның баласы бол.
***
Қошқар болар қозының маңдай жағы дөң келер, адам болар баланың етек-жеңі кең келер.
***
Адам болатын бала алысқа қарайды.
***
Кісі болар баланың кісесінен белгілі, ат болатын құлынның мүшесінен белгілі.
***
Кісі болар баланың кісіменен ісі бар, кісі болмас баланың кісіменен несі бар.
***
Өнерлі бала сүйкімді.
***
Оқымаған бір бала, оқыса екі бала.
***
Тауда туған құлынның екі көзі таста болар, ашаршылықта туған баланың екі көзі аста болар.
Тұлғалық қалыптасу және «адамның баласы болу» парызы
Тәрбиенің ең биік шыңы – баланы тар шеңбердегі өзімшілдіктен арылтып, қоғамға пайдасын тигізетін толыққанды азамат деңгейіне жеткізу. «Атаңның баласы болма, адамның баласы бол» деген өсиет осыған тікелей саяды. Мұнда жеке әулеттің мақтанышы ғана болып қоймай, исі адамзатқа ортақ игіліктер жолында қызмет ету мұраты тұр.
Сонымен қатар, азамат болу жолы ортамен қарым-қатынастан көрінеді. «Кісі болар баланың кісіменен ісі бар, кісі болмас баланың кісіменен несі бар» деген нақыл адамгершіліктің басты өлшемі – өзгелермен сыйласу, жанашыр болу және әлеуметпен тығыз байланыс орната білу екенін меңзейді.
Білім мен өнердің бала дамуындағы орны
Жас ұрпақтың парасат деңгейі мен шеберлігі оның бүкіл өмір жолына бағыт-бағдар береді. «Оқымаған бір бала, оқыса екі бала» деген қарапайым ғана салыстыру білімнің адамның ой-өрісі мен мүмкіндігін екі есеге кеңейтетінін дөп көрсетеді. Сауаттылық пен білім іздену жас буынның өмірлік күш-қуатын арттырады.
Қолөнер мен өнерге бейімділік те бала мінезін ашып, оның қоғамдағы қадірін арттырады. «Өнерлі бала сүйкімді» деген тұжырым еңбекке, шығармашылыққа жақын перзенттің ел алдында қашанда абыройлы әрі сыйлы болатынын білдіреді.
Бала мінезі мен болашағын бағамдау
Көшпелі қазақ тұрмысында үлкендер баланың қимыл-қозғалысына, көзқарасына және ниетіне қарап-ақ оның болашағын болжаған. «Адам болатын бала алысқа қарайды» деген ой ұсақ-түйек пен күнделікті күйбеңнің жетегінде кетпей, үлкен мақсаттарға ұмтылатын жастарды сипаттайды.
Сол сияқты «Қошқар болар қозының маңдай жағы дөң келер, адам болар баланың етек-жеңі кең келер» мен «Кісі болар баланың кісесінен белгілі, ат болатын құлынның мүшесінен белгілі» деген теңеулер баланың парасаты, кеңпейілділігі мен бойындағы тектілік белгілері оның ерте кездегі мінез-құлқынан-ақ аңғарылатынын аңғартады.
Баланың өскен ортасы мен көрген тауқыметі де оның танымына терең із қалдырады. «Тауда туған құлынның екі көзі таста болар, ашаршылықта туған баланың екі көзі аста болар» деген нақыл өмірлік жағдайдың адамның қажеттілігі мен ой-ниетін қалай қалыптастыратынын психологиялық тұрғыда дәл сипаттайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Адам болатын бала алысқа қарайды» мақалының тәрбиелік маңызы неде?
Бұл мақал баланы жастайынан ауқымды ойлауға, алға үлкен өмірлік мақсаттар қоюға және өткінші қиындықтарға мойымай, болашаққа сеніммен көз тігуге баулиды.
«Оқымаған бір бала, оқыса екі бала» сөзі бүгінгі заманда нені білдіреді?
Білім алған тұлғаның ойлау қабілеті, шешім қабылдау мүмкіндігі және өмірлік дағдылары бірнеше есе артады. Яғни оқу-білім адамға жаңа мүмкіндіктер ашып, оның қоғамдағы күшін арттырады деген мағынаны береді.
Баланың болашағын мінезінен тану нақылы қалай түсіндіріледі?
Халық даналығы баланың кішіпейілділігін, кеңпейілділігін («етек-жеңі кең келер») және адамдармен тіл табыса білуін («кісіменен ісі бар») оның келешекте парасатты азамат болып өсуінің кепілі ретінде бағалайды.
«Ер еруде бала мінезді, ер сайыста шала мінезді» нақылының мәні не?
Бұл сөз азаматтың бейбіт, тыныш кезде қарапайым әрі кіршіксіз, аңғал бала сияқты болатынын, ал сын сағаттар мен сайыста батыл, алайда бір сәттік алаңғасарлық немесе сабырсыздық танытуы мүмкін мінез құбылыстарын көрсетеді.
Түйін
Бала туралы мақал-мәтелдер – жай ғана көркем сөз емес, ғасырлар бойы қалыптасқан педагогикалық тәжірибенің айнасы. Ұрпақты тек өз отбасының ғана емес, елдің қамын ойлайтын парасатты азамат етіп баулу, оның өнері мен білімін ұштау – бүгінгі күнде де құндылығын жоймаған асыл мұрат болып қала береді.