Өмірде кездесетін қауіп-қатердің басым бөлігі адамның ішкі ұстамдылығына, сөзіне және айналасындағы береке-бірлікке тікелей байланысты. Бабаларымыз қатердің сырттан келетін кездейсоқ соққысынан гөрі, пенденің өз әрекетінен туындайтын қателіктерді көбірек ескерткен.
Қауіп пен сақтық туралы мақал-мәтелдер
Басқа пәле тілден
***
Қотыр қолдан жұғады, пәле тілден жұғады
***
Сөз қуғанға бәле жолығады, жол қуғанға қазына жолығады
***
Сауын саусаң бие сау – боз қырау түспей суалмас; түйткіл тартсаң түйе сау – ауру-бәле, жын алмас
***
Үндеместе пәле бар, екі ұртында шала бар
***
Үндемеген ауызда пәле бар
***
Қауіп қайдан болса, қатер содан
***
Қауіп бар жерде — қатер бар
***
Отбасы ала болса, кереге басы сайын пәле болар
***
Тыймаған ауызда пәле бар
Түсіндірме: Мақалдардың мағыналық топтамасы
1. Сөз сақтығы және тілден келетін қауіп
Қазақ пайымында ең басты қатер ошағы – аңдаусыз айтылған сөз. «Басқа пәле тілден», «Қотыр қолдан жұғады, пәле тілден жұғады» және «Тыймаған ауызда пәле бар» деген ұлағатты ойлар сөйлеу мәдениеті мен өзін-өзі тежей білудің маңызын көрсетеді. Тілге ие болмау жеке басты ғана емес, бүкіл ортаны дау-дамайға ұрындырады. Ал «Сөз қуғанға бәле жолығады, жол қуғанға қазына жолығады» деген қағида уақытты бос өсекке емес, нақты әрекетке арнаудың абзалдығын айқындайды.
2. Қатердің табиғаты және күтпеген қауіптер
«Қауіп қайдан болса, қатер содан» және «Қауіп бар жерде — қатер бар» нақылдары кез келген осал тұстың зардап әкелу заңдылығын меңзейді. Сақтық жоқ жерде залал әрдайым дайын тұрады. Сонымен қатар халық даналығы жария болып тұрған қауіптен гөрі жасырын, іштей тынған қауіптің қатерлі екенін аңғартқан: «Үндеместе пәле бар, екі ұртында шала бар» және «Үндемеген ауызда пәле бар» деген мақалдар осы сырды ашады. Тұрмыстық қам-қарекетті дұрыс реттеу («Сауын саусаң бие сау – боз қырау түспей суалмас; түйткіл тартсаң түйе сау – ауру-бәле, жын алмас») адамды түрлі кесел мен кесірден қорғайтын дұрыс таңдаудың үлгісін береді.
3. Ішкі берекесіздік пен алауыздықтың залалы
Үлкен қауіп адамның өз ортасындағы, ең алдымен шаңырағындағы ынтымақтың жоғалуынан басталады. «Отбасы ала болса, кереге басы сайын пәле болар» деген нақыл бірлігі шайқалған шаңырақтың әрбір бұрышынан қатер мен шиеленіс шығып, тыныштық қашатынын ескертеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақ мақалдарында қауіп-қатердің негізгі себебі ретінде не айтылады?
Мақал-мәтелдер қауіптің басы көбінесе адамның сөзін тыя алмауынан, өсек-аяң қууынан немесе жақын ортадағы алауыздықтан туындайтынын нақты көрсетеді.
«Қауіп бар жерде — қатер бар» деген сөз нені аңғартады?
Бұл қағида сақтық ұмытылған немесе қатерге жеңіл қараған ортада зардаптың міндетті түрде бой көрсететінін білдіреді. Қауіпті елемеу тікелей қатерге ұласады.
Ауызды тыю мен үндемеудің арасында қандай айырмашылық бар?
Тілді тыю – орынсыз сөзден, ғайбат пен қауіпті сөзден саналы түрде сақтануды білдіреді. Ал «үндеместе пәле бар» деген тұжырым іштей арам ой немесе астыртын кек сақтап жүретін жасырын мінездің қаупін сипаттайды.
Әрбір қауіптің алдын алу – абай болудан, айналаға адал қараудан және отбасылық ынтымақты сақтаудан басталады. Сөзге сақтық пен ниетке тазалық – кез келген бәленің жолын кесетін ең сенімді қорған.