Қазақ халқының дәстүрлі таным-түсінігінде ар мен ұят адамның кісілік келбетін айқындайтын басты өлшем саналған. Сол себепті күнделікті тіршіліктегі әрбір әрекет «адал» және «арам» ұғымдарының таразысына тартылып отырған. Арамдық — тек тыйым салынған дүниені тұтыну ғана емес, біреудің хақысына қол сұғу, қиянат жасау, өтірік айту және арам пиғылмен өмір сүру сияқты жағымсыз қасиеттердің ортақ атауы. Төменде ата-бабамыздан жеткен арамдық пен оның зардабын әшкерелейтін қанатты сөздер топтастырылды.
Арамдық пен оның салдары туралы халық нақылдары
Арамнан алған түйеден, адалдан алған түйме артық
***
Арам ас — ауру
***
Арамдық — арға сын
***
Арам ой — аздырар
***
Жалған сөз – арам
***
Арам ас, арам мал
***
Ауру қой арам өлер
***
Адал азық, арам азық
***
Жарамсақтың жаны жоқ
***
Арамдық — адамның жауы
***
Арам сүйек – ас болмас
Түсіндірме: Мақалдардың мән-мағынасы мен өмірлік тағылымы
1. Ас-ауқат пен дәулеттің тазалығы
Қазақ ұғымында маңдай терсіз, өзгеге зорлық не қулық арқылы келген табыс ешқашан опа бермейді. «Арамнан алған түйеден, адалдан алған түйме артық» деген қағида берекенің мөлшерде емес, оның қандай жолмен табылғанында екенін көрсетеді. Ал «Арам ас — ауру» мен «Арам сүйек – ас болмас» нақылдары біреудің ақысын жеу түбінде адамның өз басына дерт болып жабысатынын, оның еш кәдеге жарамайтынын ескертеді.
2. Ниет пен ойдың тазалығы
Адамның іс-әрекеті оның көңілі мен ниетіне тікелей байланысты. «Арам ой — аздырар» тәмсілі жүрегінде қастық, қызғаныш пен сұрқия пиғыл ұялаған адамның ең алдымен өзін іштей кеміріп, рухани құлдырауға ұшырататынын ұқтырады. Ал «Арамдық — адамның жауы» сөзі кез келген теріс пиғылдың ақыры иесіне қарсы шығатын қатер екенін айқындайды.
3. Сөз бен мінездегі арамдық
Тек дүние мен мал ғана емес, ауыздан шыққан сөз бен ішкі мінез-құлықтың да арам болуы мүмкін. «Жалған сөз – арам» деген байлам өтіріктің қоғамға тигізер қаупін ұрлықпен тең қояды. Сол сияқты, өзіндік пікірі жоқ, тек пайда үшін көзге түскісі келетін жағымпаздықты халық «Жарамсақтың жаны жоқ» деп ашық әрі өткір сынаған.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Арамнан алған түйеден, адалдан алған түйме артық» мақалының негізгі түйіні не?Бұл мақалда табыстың көлемі емес, оның адал еңбекпен келуі басты орынға қойылады. Көл-көсір болса да арам жолмен келген дүние баянсыз әрі қадірсіз, ал таза маңдай термен келген тамшыдай табыс берекелі болады деген мағынаны білдіреді.
Қазақ танымында жалған сөз неге арам санатына жатқызылған?Шындық пен турашылдық — адалдықтың негізгі бағаны. Өтірік айту ел арасына іріткі салып, адамдар арасындағы сенімді талқандайтын болғандықтан, ол да қоғамды ластайтын арам іс ретінде бағаланған.
«Арам ой — аздырар» деген қағида қалай көрініс табады?Іштей жамандық ойлап, өзгенің сүрінгенін тілеп жүрген адам өз жан тыныштығынан айырылады. Бұл оның рухани әлемін күйзелтіп қана қоймай, бойындағы күш-қуатын да тауысып, азғындыққа жетелейді.
«Арамдық — арға сын» дегенді қалай түсінуге болады?Адам бір мәрте болсын арам іске бой алдырса, ол өз намысын, ар-ожданын аяққа таптап, ел алдындағы абыройына нұқсан келтіреді. Арды кірлетпеу — адамгершіліктің ең басты шарты.
Түйін
Аталған мақал-мәтелдердің барлығы да ұрпақты ар-ұятты биік ұстауға, адал азық пен таза ниетті өмір салтына айналдыруға тәрбиелейді. Арамдықтан іргесін аулақ салған адам ғана ішкі тыныштық пен шынайы абыройға жете алады.