Қазақ ұғымында күміс — тазалық пен тектіліктің, сонымен бірге сабыр мен байсалдылықтың өлшемі. Асыл металдардың қадірін жете түсінген көшпелілер күмісті күнделікті тұрмыста кеңінен тұтынғанымен, сөз өнерінде оған салмақты баға берген. Мақал-мәтелдерде күміс көбінесе алтынмен қатар аталып, сөз бен істің, сыртқы жылтыр мен ішкі мазмұнның, өткінші салтанат пен шынайы мұқтаждықтың аражігін айқындайтын көркем салыстыру құралына айналған.
Күміс туралы халық мақалдары
Есекке күміс ер жараспас.
***
Көп сөз – күміс, аз сөз – алтын.
***
Өлең – алтын, сөз – күміс.
***
Күміс күнге қонса, Алтын (өз. аяғымен келер.
***
Әдемі сөз-күміс, ал жақсы іс — алтын.
***
Алтын мен күміс жерде құлап жатқан жоқ.
***
Мылтығыңның күмісін айтпа, Тиісін айт.
***
Сөз күміс болса, үндемеу — алтын.
***
Алтын-күміс тас болар.
***
Арпа, бидай ас екен, Алтын, күміс тас екен.
Сөз құны және парасат
Халық танымында сөйлей білу үлкен өнер саналғанымен, шектен тыс сөзшеңдік ешқашан мақталмаған. «Көп сөз – күміс, аз сөз – алтын» немесе «Сөз күміс болса, үндемеу — алтын» деген қағидалар адамның ой қорыта білу қабілетін көрсетеді. Мұнда күміс бағалы қасиетті білдірсе, орынды тоқтай білу одан да жоғары мәдениет ретінде дәріптеледі. Сондай-ақ қарапайым сөйлесу мен өлең сөздің деңгейі «Өлең – алтын, сөз – күміс» арқылы айшықталып, көркем ойдың дәрежесі биік қойылады.
Сыртқы жылтырақ пен нақты нәтиже
Күміспен безендіру — сән мен дәулеттің нышаны. Алайда қазақ даналығы сыртқы әрлеуге емес, заттың немесе әрекеттің түпкі пайдасына назар аударады. «Мылтығыңның күмісін айтпа, Тиісін айт» мақалы құралдың қаншалықты сәнді болғанына емес, оның өз міндетін қалай атқаратынына екпін түсіреді. Сол секілді «Есекке күміс ер жараспас» нақылы болмысы сай келмейтін ортаға немесе адамға артық салтанаттың қонбайтынын, әр нәрсенің өз орны мен лайықты деңгейі болатынын аңғартады.
Өмірлік қажеттілік және шын баға
Тіршіліктегі басымдықтар таразыға түскенде ең басты орынға тіршілік нәрі шығады. «Арпа, бидай ас екен, Алтын, күміс тас екен» деген түйін тоқтық пен амандықтың алдында кез келген бағалы металдың қадірі төмендейтінін ескертеді. Дәулет қанша тасыса да, адамның қарапайым нанға деген мұқтаждығы өзгермейді. Сондықтан бабаларымыз дүние жинауды емес, адал еңбек пен қанағатты жоғары бағалаған.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақ мақалдарында күміс не себепті көбіне екінші орында тұрады?Күміс өз алдына құнды металл болғанымен, халық салыстырмалы түрде одан да қымбат сапаларды көрсету үшін алтынды жоғары сатыға қойған. Бұл әдіс сөйлеу мен үндемеудің, сөз бен нақты істің арақатынасын айқын ажырату үшін қолданылады.
«Әдемі сөз-күміс, ал жақсы іс — алтын» нақылының қазіргі қоғамға берер сабағы қандай?Бұл қағида уәде мен сұлу сөзге емес, нақты атқарылған іске баға беруді үйретеді. Қазіргі еңбек және іскерлік ортада құрғақ сөйлеуден гөрі нәтижелі іс-әрекет әлдеқайда жоғары бағаланады.
«Алтын мен күміс жерде құлап жатқан жоқ» деген мақал нені меңзейді?Бұл мақал кез келген молшылық пен жетістіктің оңай келмейтінін, құнды дүниеге қол жеткізу үшін тынымсыз маңдай тер мен күш-жігер қажет екенін білдіреді.
Түйін
Күміс туралы мақалдар тек бағалы заттың қасиетін айтып қана қоймайды, ол адамға байсалдылықты, орынды сөйлеуді және сыртқы жылтырақтан гөрі ішкі мәнге бойлауды ұғындырады. Асылдың бағасын біліп, бірақ оны адамгершіліктен жоғары қоймау — осы мақалдардың негізгі өзегі.