Мейман күту салты мен пейіл кеңдігі: Қонақ туралы мақал-мәтелдер сыры
Дала мәдениетінде босағаны аттаған мейманды Жаратушының жіберген берекесі деп ұғыну – рухани дүниетанымның ең терең өзегі. Есігін ашып, төрін ұсынған шаңырақ иесі жолаушының кім екенін, қайдан келе жатқанын сұрамай тұрып, алдымен ақ ниетпен дастарқан жаятын. Мұндағы басты мұрат – дәм ұсыну ғана емес, адамдар арасындағы сенімді нығайту, пейілді тазарту және үйге кірген ырысты құрметпен қарсы алу. Ата-бабадан қалған нақыл сөздер осы далалық мәрттік пен сұлу әдептің терең қағидаларын жинақтап жеткізеді.
Қонақ туралы халық нақылдары
Қонақ келсе есікке, жүгіріп шық, кешікпе; қарсы алмасаң қонақты, кесір болар несіпке.
***
Құтты қонақ келсе – қой егіз табады, құтсыз қонақ келсе – қойға қасқыр шабады.
***
Қонаққа «кел» демек бар, «кет» демек жоқ.
***
Қой егіз туады: бірі қонаққа сойылады, бірі қошқар қойылады.
***
Жақсы бала қонаққа үйір, жақсы тай атқа үйір.
***
Бұрынғы қонақ соңғы қонаққа орын берер.
***
Қонақ асын Тәңірі өтейді; келемін десе – ықыластық, келмеймін десе – жол ашық.
***
Қыдырлы қонақ қыдырып келер, қыдыры артынан шұбырып келер.
***
Келгенше қонақ ұялар, келген соң үй иесі ұялар.
***
Қонақ жаман болса – үй иесі қыдырады, үй иесі жаман болса – қонақ қыдырады.
Түсіндірме: Нақылдардың тәрбиелік және дүниетанымдық қырлары
Ырыс пен несібенің мейманмен байланысы
Дәстүрлі түсінікте адамның тұрмыстық табысы мен шаңырақтағы берекесі үй иесінің ішкі жомарттығына тікелей байланысты саналған. Сондықтан табалдырықтан аттаған жанға шынайы пейіл көрсету – несібенің ұлғаюына жасалған қадам ретінде бағаланады. Шаңыраққа келген мейманға сый ұсыну шығын емес, керісінше шаруаның оңға басуына, өмірге молынан қайтатын жақсылыққа негіз болады деген сенім берік қалыптасқан. Тіпті малдың өсімі мен үйдің тыныштығы келушінің ниеті мен үй иесінің ашық қабағына үндесіп жатады.
Қос тараптың сыпайылығы мен ішкі әдебі
Меймандостық тек дастарқан мәзірімен ғана өлшенбейді, ол – екі жақтың нәзік көңіл күйі мен өзара құрметінің тоғысы. Үйге аяқ басар сәтте кісі бойын билейтін именіш үй төріне озғаннан кейін шаңырақ иесінің мойнындағы үлкен жауапкершілікке ауысады. Шаңырақ иесі келген кісінің көңілін тауып, жайлы орта сыйлауға тырысса, мейман да шектен шықпай, өз орнын, кішілік тәртібін сақтай білуі шарт. Әдеп сақталмаған жерде сыйластықтың сәні қашып, үйлесім бұзылатыны нақылдарда астарлы әзілмен, өткір шындықпен өріледі.
Нақыл сөздердің бүгінгі қоғамдағы мәдени маңызы
Қазіргі қарбалас дәуірде адамдар арасындағы шынайы қарым-қатынас пен бауырмалдықты сақтап қалу өте өзекті. Жоғарыда аталған қағидалар тек өткеннің белгісі емес, бүгінгі ұрпақтың бойына адамгершілік, мейірімділік пен жанашырлықты дарытатын тірі өсиет. Үйге келген адамға құрмет көрсету арқылы отбасындағы бала да үлкенді сыйлауды, бөлісуді және кісі көңілін түсінуді үйренеді. Бұл мәдени код қоғамды тұйықталудан сақтап, жақындар мен ағайын арасындағы алтын көпірді бекемдей түседі.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қонақ күтудегі «несібе» түсінігі қалай қалыптасқан?
Халық сенімінде әрбір мейман өзіне тиесілі ырыспен бірге келеді деп қаралған. Үй иесі қонаққа тамақ бергенімен, оның рухани қайтарымы шаңыраққа береке, амандық және молынан несібе болып оралады деп сенген. Сол себепті келген кісіге дәм ұсыну ешқашан ысырап деп есептелмеген.
Үй иесі мен мейман арасындағы жауапкершілік шегі қандай?
Үй иесі келген кісіге ықылас танытып, оған өзін еркін әрі қадірлі сезінуіне жағдай жасауға міндетті болса, мейман да өз кезегінде шаңырақтың тыныштығын бұзбай, сыпайылық танытуы қажет. Қос тараптың бірі әдеп сақтамаса, сыйластықтың қадірі кетеді.
Ұрпақ тәрбиесінде мейман күтудің қандай орны бар?
Бала қонақты қарсы алу, оған сәлем беру және қызмет ету барысында үлкенді құрметтеу мен ашық-жарқын сөйлесуді үйренеді. Тәрбиелі ұл мен қыздың қонаққа үйір болуы – оның болашақта елгезек, бауырмал және қоғамда сыйлы азамат болып қалыптасуының белгісі.
Түйін
Қонақжайлылық туралы мақал-мәтелдер – халқымыздың кең жүрегі мен адами қарым-қатынасты бағалай білу өнерінің жарқын айғағы. Әрбір нақылдың астарында жатқан кісілік пен жомарттық өлшемдерін күнделікті тұрмыста берік ұстану шаңырақтың берекесін арттырып қана қоймай, қоғамдағы жылылықты сақтауға қызмет етеді.