Қазақ дүниетанымында алтын тек қымбат металл немесе материалдық байлықтың көрсеткіші емес. Дала даналығында ол адамгершілік, шешендік өнер, парасат, төзім мен туған ел сияқты мәңгілік асыл құндылықтардың басты өлшеміне айналған. Табиғатынан тот баспайтын, уақыт өтсе де бастапқы қасиетін жоғалтпайтын бұл асыл зат арқылы бабаларымыз адамның ішкі болмысын, сөз салмағын және өмірлік мұраттарын дәл бейнелеп отырған.
Алтын туралы мақалдар
Ел іші – алтын бесік.
***
Өнерлінің қолы – алтын, өлеңшінің сөзі – алтын.
***
Қызымның құлағына алтын сырға.
***
Көп сөз – күміс, аз сөз – алтын.
***
Көп сөз – көмір, аз сөз – алтын.
***
Ақыл арымас, алтын шірімес.
***
Өлең – алтын, сөз – күміс.
***
Ақылды ердің ішінде алтын ерлі ат жатар; ақылды әйел ішінде – алтын бесікті ұл жатар.
***
Ой түбінде алтын бар, ойлай берсең табарсың; қанша ұзақ болғанмен, жүре берсең барарсың.
***
Сабыр түбі – сары алтын, сарғайған жетер мұратқа, асыққан қалар ұятқа.
Мақалдардың тағылымы мен мән-мағынасы
Туған өлкенің қадірі («Алтын бесік»)
«Ел іші – алтын бесік» деген ұлағат адам өміріндегі ең қымбат, жайлы әрі қауіпсіз орта өз жұрты екенін аңғартады. Бесік сәбиге қандай пана болса, атамекен де азаматқа сондай қорған. Бұл теңеу арқылы туған өлкеге деген сүйіспеншілік пен перзенттік парыздың ешбір байлықпен өлшенбейтіні көрінеді.
Сөз мәдениеті мен ой тереңдігі
Қазақ сөздің парқын алтынмен таразылаған. «Көп сөз – күміс, аз сөз – алтын» немесе «Көп сөз – көмір, аз сөз – алтын» деген нақылдар бос сөзділіктен сақтандырып, ойды қысқа әрі нұсқа жеткізуге баулиды. Ойланбай айтылған көп сөз құнсызданса, салмақты аз сөз қашанда бағалы. Ал «Ой түбінде алтын бар, ойлай берсең табарсың…» нақылы ізденіс пен терең ойлау қабілеті адамды асыл мақсатқа, түйінді шешімге жетелейтінін білдіреді.
Шеберлік, парасат және тозбайтын құндылық
«Өнерлінің қолы – алтын, өлеңшінің сөзі – алтын» деген мақал еңбек пен шығармашылықтың биік мәртебесін айқындайды. Адал қолөнер мен көркем сөз иесінің еңбегі ешқашан бағасын жоғалтпайды. Сол сияқты, «Ақыл арымас, алтын шірімес» деген жолдар материя мен парасатты қатар қоя отырып, ақыл-ой қазынасының уақыт сынына төтеп беретін мәңгілігін дәріптейді.
Төзім мен сабырдың салмағы
«Сабыр түбі – сары алтын…» қағидасы кез келген істе ұстамдылық танытып, қиындыққа төзе білген жанның ақырында игі нәтижеге жететінін ескертеді. Асығыстық опық жегізетін жерде байсалдылық жеңіске жол ашады. Төзіммен жеткен табыс табиғаттағы сары алтындай салмақты әрі баянды болады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Неліктен сабырды «сары алтынға» балайды?
Сабыр ету – адамнан зор рухани күш пен төзімді талап ететін қасиет. Қиындықты жеңіп, асықпай әрекет еткен адам ғана мақсатына сүрінбей жетеді. Сондықтан оның нәтижесі де ең қымбат бағалы металға баланып, адам өміріндегі биік өнеге саналады.
«Аз сөз – алтын» қағидасының өмірлік мәні қандай?
Мұндағы басты ой – сөйлеу мәдениеті мен ойдың жинақылығында. Артық айтылған сөз салмағын жоғалтып, мазмұнсыздыққа ұласуы мүмкін. Ал жүйелі, нақты әрі ой елегінен өткен аз сөз тыңдаушыға терең ой салып, алтындай бағаланады.
«Қызымның құлағына алтын сырға» тіркесі нені білдіреді?
Бұл нақыл көбінесе қыз балаға немесе жас буынға өнеге боларлық ғибратты сөз, ескертпе немесе ақыл айтылғанда қолданылады. Айтылған өсиетті зердеге тоқып, жадында берік сақтасын деген ниеттен туған ұғым.
Түйін
Алтынға қатысты қазақ мақал-мәтелдері материалдық байлықтан гөрі адамның рухани кемелдігін, өнерге адалдығын және туған жерге құрметін алдыңғы орынға қояды. Ғасырлар сүзгісінен өткен бұл асыл сөздер әрбір ұрпақ үшін өмірлік бағдар мен өнеге болып қала береді.
Focus keyphrase: Алтын туралы мақал-мәтелдер