Бүгінгі қоғамдық пікірталастарда «Қызға қырық үйден тыю» деген сөз тіркесі жиі қолданысқа түсіп, көбіне қыз баланың қадамын аңдыған, оның ерік-жігерін тұншықтырып, бұғауда ұстағысы келген қатал патриархалдық қағида ретінде қабылданып жүр. Сырттай қарағанда, расында да солай көрінуі мүмкін: қыздың әрбір басқан ізін бүкіл ауыл бақылап, шетінен ақыл айтып, бетін қағып отырса, бұдан өткен қысым бар ма? Алайда дәстүрлі көшпелі дүниетанымның терең қатпарларына үңілмей, көне сөздің түпкі мәнін тек бүгінгі қалалық, индивудуалистік өлшеммен таразылау бізді қашанда жаңылыс байламдарға жетелейді. Бұл нақыл дала тұрмысындағы қатал бақылаудың белгісі ме, әлде көшпелілер қоғамының өзіндік әлеуметтік қорғаны, ең нәзік қамқорлық жүйесі ме еді?
Түйткілдің түйінін тарқату үшін ең әуелі «тыю» сөзінің дәстүрлі семантикасын түсініп алу ләзім. Қазіргі лексиконда «тыю» десе, тек біржақты қасаң бұйрық, қатаң қамау мен еркіндіктен айыру сияқты агрессивті ұғымдар елестейді. Ал қазақтың байырғы қолданысында «тыйды», «тыю болды» деген сөздер «араша түсті», «жамандықтан сақтады», «абайсызда мүлт кетуден қорғады» деген қалқандық мағына береді. Мысалы, тасқындап аққан асау өзеннің бетін қайтарып, арнасын түзеуді де, отқа жақындап қалған сәбиді тартып алып қалуды да осы қатарға қоюға болады. Қызға қатысты айтылатын тыю – оның ой-қиялын тұсаулау емес, жастықтың қызуымен, аңғалдықтың жетегімен қате қадам баспасын, аяғын шалыс тартып, өмір бойы өкінбесін деген үлкендердің жанашыр сақтығы болатын.
Енді «қырық үй» ұғымына тоқталайық. Көшпелі қазақ қауымында адамдар бір-бірінен қалың бетон дуалдармен немесе биік шарбақтармен оқшауланған жоқ. Дала кеңістігіндегі ауыл – қан тамырлары біртұтас соғып жатқан ортақ ағза тәрізді еді. Бір үйдің қуанышы бүкіл ауылдың тойы, бір үйдің қайғысы дүйім жұрттың қасіреті саналды. Сондықтан ауылда «бөтен бала» деген ұғым болмаған. Кез келген ақсақал немесе ақжаулықты әже өрісте жалғыз келе жатқан қызды көрсе, оның атын сұрап қана қоймай, қауіпсіздігіне бас қатыратын: «Қарағым, қай үйдің баласысың, қайда барасың, күн еңкейіп барады, атың үркіп қалмасын, қасыңа серік бар ма?» деп жөн сұрайтын. Бұл – тергеу емес, қыз баланың жалғыздықта қауіпке ұшырамауын қадағалаған жанашырлықтың көрінісі.
Егер бұл нақыл қызға жасалған тұрпайы шектеу болса, онда қазақтың тағы бір бұлжымас қағидаты – «Қыз – қонақ» деген ұғым қайда қалмақ? Төрдің ең құрметті орнын қызға ұсынып, ас пен киімнің ең асылын қыз балаға арнаған, «қыздың жолы жіңішке» деп ер азаматтан жоғары қойған халықтың оған бір сәтте жаудай қарап, қырық жерден қамаққа алуы мүмкін бе? Әрине, жоқ. Бұл екі ұғым бір-біріне кереғар емес, керісінше, бірін-бірі кемелдендіріп тұрған рухани тетіктер. Далалықтар қыз баланы ұядағы асыл құсындай әлпештегенімен, оның әлемге ашық екенін, өзге елге барып шаңырақ көтеретінін, ұрпақтың тағдыры сол қыздың парасатына байланысты екенін терең түсінген. Еркелете отырып, оның бойына жауапкершілік пен тектілікті қатар дарыту тек отбасының ғана емес, барша қауымның міндеті деп білген.
Осылайша, қыздың абыройы жеке адамның немесе бір ғана қараша үйдің мәселесі болмаған. Ол бүкіл рудың, ауыл-аймақтың намысы, тазалығы мен болашағының кепілі саналды. Қызға қатысты келеңсіз сөз шықса немесе бір жаманшылық болса, ол бүкіл ауылға түскен сын еді. Сондықтан ауыл болып қыз балаға көз қырын салып, оған жөн сілтеп, аялап отырды. «Қырық үйден тыю» дегеніміз – қыз баланы қорғайтын қырық түрлі шеп, қырық қамал іспетті болған. Ауылдағы кез келген бұралқы сөзден, әдепсіз қылықтан, көлденең көзге жем болудан қызды қорғап қалатын осы қырық үйдің үлкендері еді. Жаман ниетпен келген бөгде адам ауылдың әрбір түтінінен имене сескенетін, өйткені бұл ортадағы қыз баланың қорғансыз емес екенін білетін.
Қазіргі кезде бұл мақалдың көбіне теріс мағынада қолданылуы – біздің дәстүрлі санадан ажырап, өмір сүру салтымыздың түбегейлі өзгеруінен туындаған психологиялық құбылыс. Бүгінгі адамдар көпқабатты үйлердің ішінде бір баспалдақ алаңында тұратын көршісін де танымайды. Осындай жекешілдік үстемдік құрған заманда біреудің баласына сырттан ескерту жасау шынымен де агрессия немесе басқаның жеке шекарасын бұзу сияқты көрінеді. Біз өткен ғасырлардағы жамағаттық өмірдің өзара сенімге, сүйіспеншілікке негізделген моделін ұмытып, сөздің тек қаңқасын – сыртқы «тыйым» формасын ғана қалдырып алдық. Салдарынан асыл сөз мән-мағынасынан айырылып, үрейлі ұранға айналды.
Шын мәнінде, «Қызға қырық үйден тыю» қағидасының бүгінгі қоғамға берер өнегесі орасан зор. Қазіргі таңда балалар мен жасөспірімдердің жалғызсырауы, буллингке ұшырауы, қоғамдық орындардағы зорлық-зомбылыққа көз жұма қарау сияқты кеселдердің көбеюі дәл осы қауымдық қамқорлықтың жоқтығынан туындап отыр. Егер қоғам өз ішіндегі қыз балаларды «бәрібір менің балам емес қой» деп шеттетпей, әрбірінің тағдырына, қауіпсіздігі мен тазалығына жанашырлықпен қараса, қаншама келеңсіздіктің алдын алуға болар еді. Бұл мәтел – біреудің еркіндігін тұншықтыруға емес, қорғансызға қалқан болуға, ұрпақ тәрбиесіндегі азаматтық әрі ұжымдық жауапкершілікті оятуға шақыратын терең философиялық мұра.