Бала кезде тыңдаған «Ер Төстік» ертегісін жай ғана қиял-ғажайып оқиға деп ұғу — оның түбінде бұғып жатқан мыңжылдық сакралды кодты аңғармаумен пара-пар. Батырдың қара жердің қыртысын сөгіп, түнек патшалығына — Жезтырнақ пен Бекторының, Ер Бабаның иелігіне баруы бала көңілдің ермегі емес. Бұл — көне адамзаттың, соның ішінде түркі дүниетанымының қанына сіңген өліп-қайта тірілу, яғни рухтың шыңдалуына бағытталған өтпелі сынақ — инициация ғұрпының жаңғырығы.
Үш әлемнің тепе-теңдігі және жер астына түсу инициациясы
Көшпелілердің ғарыштық танымы тігінен тізбектелген үш қатпарлы әлемнен тұрады: Тәңір мен құстар мекендеген Жоғарғы әлем, адамдар мен жан-жануарлар тіршілік ететін Орта дүние және қараңғы түнек, аруақтар мен хаостың тұрағы — Төменгі әлем. Төстік Орта дүниеде өмірге келіп, отау құрғанымен, нағыз Батыр, толыққанды тұлға дәрежесіне жету үшін міндетті түрде төменге түсуге мәжбүр болады.
Фольклортанушы ғалымдар, оның ішінде Серікбол Қондыбайдың мифологиялық зерделеулерінде Төстіктің сиқырлы жебені алып келу сылтауымен жерастына баруы — физикалық сапардан гөрі рухани трансформация. Түнекке түскен адам бұрынғы пенделік қалыбынан арылады. Мұнда батыр өзінің көлеңкесімен, нәпсісімен, қорқынышымен жүзбе-жүз келеді. Жерасты сынағы — символикалық өлім. Ол жерден тек қайта түлеп, рухы тазарған адам ғана жарыққа шыға алады. Төстіктің қара жерге енуі — құрдымға кету емес, қайта жаралудың қасиетті аналық жатырына ену секілді мәнге ие.
Ғажайып көмекшілер: стихиялардың антропоморфты бейнесі
Төстік жол бойы жолықтыратын серіктерін ертегі тыңдаушысы кездейсоқ табылған достар ретінде қабылдауы мүмкін. Алайда Көлтауысар, Таусоғар, Желаяқ, Қырағы мен Саққұлақ — ежелгі бақсылық көзқарастағы алып ғарыштық тылсым күштердің, табиғаттың төрт стихиясының адам кейпіндегі бейнесі.
- Көлтауысар — су стихиясы мен түпсіз мұхиттың, өмір мен өлімнің бастауы саналған архаикалық су тәңірінің сарқыншағы. Ол тұтас көлді бір демде сіміріп, қайта құса алады. Бұл — судың жойқын да жаңғыртушы күші.
- Таусоғар — жер стихиясының, мызғымас беріктіктің және аналық материяның шексіз қуаты. Ол тауларды қопарып, ландшафтты өзгертеді, бұл жер бедерін жасампаздықпен игерудің символы.
- Желаяқ — жел, яғни ауа стихиясының баламасы. Уақыт пен кеңістікті лезде бағындыратын бұл образ ойдың жылдамдығын, рухтың кез келген шекарадан еркін өту қабілетін көрсетеді.
- Саққұлақ пен Қырағы — адамның шектеулі түйсігін ғарыштық ауқымға жеткізетін тылсым қасиеттер. Бұл бақсылық дәстүрдегі бүкіл әлемнің дауысын еститін, ғаламның арғы шетін көретін экстрасенсорлық қабілетті білдіреді.
Едіге Тұрсыновтың дала ауыз әдебиетінің генезисіне қатысты пайымдарына сүйенсек, бұл кейіпкерлер батырдың сыртындағы бөлек адамдар ғана емес, Төстіктің ішкі ғарышының, оның күшейтілген қасиеттерінің көрінісі. Батыр табиғат стихияларымен тіл табысып, оларды өзінің адами ырқына бағындырғанда ғана зұлымдықты жеңуге қабілетті болады.
Шалқұйрық — психопомп, Самұрық — Күн мен Бәйтерек жемісі
Ертегідегі ең терең философиялық қос қанат — Шалқұйрық пен Самұрық. Шалқұйрық — жай ғана мініс аты емес, түркі мифологиясындағы психопомп, яғни жандарды әлемдер арасында өткізуші киелі тотем. Ол адам тілінде сөйлейді, болашақты болжайды және кеңістік қатпарларын кесіп өте алады. Бақсының қобызы мен дабылы трансқа түскенде мінетін «жүйрік аты» болса, Төстікті қараңғы түнектен жарыққа алып шығатын данагөй ақылшысы — Шалқұйрық.
Ал жерасты патшалығының түбінде өсіп тұрған алып Бәйтерек — әлемдік ось (Axis Mundi). Оның ұшар басында күннің, тазалықтың, жарық дүниенің нышаны Самұрық құс ұя салған, ал тамырында қараңғы хаостың, түнектің иесі — Айдаһар бұғып жатыр. Төстіктің Айдаһарды өлтіріп, Самұрықтың балапандарын құтқаруы — ғарыштық тепе-теңдікті қалпына келтірудің ұлы миссиясы. Құстың батырды өзінің арқасына мінгізіп Орта дүниеге алып шығуы — рухтың тазарып, биікке самғауын, өлім құрдымынан қайта тіріліп шығу салтанатын айғақтайды. Төстіктің өз етін кесіп Самұрыққа беруі де тегін емес: қайта тірілу үшін құрбандық шалу, бұрынғы пенделік тәннен бір үзім беру шарт.
Бүгінгі танымға берер сабағы
«Ер Төстік» — құрғақ ғибрат немесе көне уақыттың шаңы басқан артефакті емес. Ол — бүгінгі адамның да ішкі жан-дүниесінің дәлме-дәл картасы. Әрбір адам өмірінде бір рет болсын өз қара түнегіне түсіп, үрейімен күресуге мәжбүр болады. Табиғаттың ішкі қуаттарын (серіктерін) оятып, жан серігіне (Шалқұйрыққа) сүйеніп, өз бойындағы айдаһарды жеңгенде ғана адам шынайы жарыққа — Самұрықтың қанатына ілесіп қайта оралады. Бұл ертегі — қазақ рухының тұңғиық тереңдігін, қайсар төзімін және мәңгілік жаңғыру философиясын паш ететін ғажап рухани матрица.