14 наурыз – табиғаттың тылсым оянуымен қатар келетін қазақтың ғасырлар тереңінен жеткен Амал, яғни Көрісу күні. Бұл күні ауыл-аймақ ерте оянып, бір-біріне амандық тілейді. Алайда көбіне «Көрісу таңында кім кімге бірінші баруы керек?», «Амандасудың қалыптасқан қандай әдептік реті бар?» деген сауалдар туындайды. Осы қасиетті күннің ырымы мен тәртібін байыппен тарқатып көрейік.
Кім кімнің шаңырағына барады?
Көрісудің ең басты қағидасы – кішінің үлкенге сәлем бере баруы. Бұл – ұрпақтар сабақтастығын, үлкенді қадірлеу дәстүрін бекітетін бұлжымас қағида. Таң бозынан әр шаңырақтың жастары жиналып, ең әуелі өз отбасындағы ата-әжесі мен ата-анасына сәлем береді.
Отбасы ішіндегі амандасудан соң, әулеттің жастары қара шаңыраққа немесе рудың, ауылдың ең қадірменді ақсақалының үйіне қарай асығады. Егер ауылда жасы тоқсанға таяған қариялар немесе көпті көрген абыз аналар болса, олардың босағасы алдымен атталады. Бұл – қазыналы қарттарға деген құрмет пен олардың ақ батасын бірінші болып алуға ұмтылыс.
Ал туыстар арасындағы рет көбіне жас айырмашылығына байланысты жүзеге асады: іні ағаның, сіңлі әпкенің үйіне барып сәлемдеседі. Көрші-қолаңдар арасында да осы тәртіп сақталады: кіші көрші жасы үлкен көршісінің есігін қағады. Егер көршілердің жасы шамалас болса, Көрісу күні «кімнің бұрын шыққанына» қарамай, қайсысының қолы бос, сол екіншісіне кіріп құттықтай береді, мұнда ешқандай ішкі тартысқа орын жоқ.
Амандасудың физикалық және әдептік тәртібі
Көрісу тек сөзбен шектелмейтін, дене қимылы арқылы да мейірім мен бауырластықты танытатын өзіндік әдепке құрылған. Ерлер мен әйелдердің сәлемдесуінде ғасырлар бойы қалыптасқан ерекшеліктер бар.
Ер адамдардың төс қағыстыруы: Қазақта ер азаматтар бір-бірімен қос қолдасып амандасып, кеуделерін бір-біріне жақындатып, төс қағысады. Бұл тек дене жанасуы емес, «екі көкірек бір-біріне ақ, арамызда ешқандай кек, арам ой жоқ» деген бауырластық пен таза ниеттің символы. Әдетте алдымен оң жақ иық, содан соң сол жақ иық түйістіріледі. Бұл – сыртқы жаудан елін, жұртын қорғайтын азаматтардың бір-біріне берген серті іспетті.
Әйелдер мен қыз-келіншектердің амандасуы: Әйел заты көріскенде бір-бірімен оң жақ және сол жақ иықтарын кезек жанастырып, құшақ айқастырады, бір-бірінің амандығын тілейді. Алайда мұнда өте маңызды нәзік әдеп бар: жас келіндер ата-енесіне және ауылдың үлкен ақсақалдарына құшақ жайып көріспейді. Олар иіліп ізетпен сәлем салады. Қариялар өз кезегінде: «Өркенің өссін!», «Қосағыңмен қоса ағар!» деп ақ батасын арнайды.
Сондай-ақ дәстүрлі түсінік бойынша, ер мен әйелдің өзара Көрісуінде де шектер сақталған. Қазақ салтында қайын аға мен келін, немесе жезде мен балдыз бір-бірімен төс қағыспайды; олардың арасында тек қашықтан иіліп сәлемдесу мен ізетті сөз алмасу ғана орын алады.
Бұл күні қандай сөздер айтылады?
Көрісу таңындағы ең басты тілек – «Бір жасың құтты болсын!» немесе «Жасың қайырлы болсын!» деген лебіз. Бұл сөздің түп-төркіні өте терең. Көшпелі қазақ үшін қыс мезгілі – табиғаттың үлкен сыны, жұт пен суықтың қаупі болатын. Қыстан аман-есен шығып, көктемге жеткен жұрт бір-бірін осылай жаңа жасқа қадам басуымен құттықтаған. Күн мен түн теңелер алдындағы осы сәт өмірдің жаңа кезеңі, жаңа жылдың бастауы саналған.
Сәлемдесу кезінде «Төрт түлік аман ба?», «Қыстан күйлі шықтыңдар ма?» деген сауалдар қойылып, артынша: «Жастан жасқа аман-есен жете берейік!», «Ұлыс оң болсын, ақ мол болсын!» деген тілектер жалғасады.
Көрісуге барған әр шаңырақта кең дастархан жайылады. Үй иесі міндетті түрде қазан көтеріп, бауырсақ пісіріп, дәм ұсынады. Дастархан басында үлкендерден бата сұрау – мерекенің ажырамас бөлігі. Ақсақалдар мен ақ жаулықты әжелер:
«Уа, Жаратқан, амандық бер, тыныштық бер!Ақ түйенің қарны жарылған күн болсын,Еліміз тоқ, жеріміз көк болсын.Өкпе-реніш ұмытылып, бірлігіміз бекем болсын.Аллаһу әкбар!»
деп алақан жайып, жастардың болашағына, елдің берекесіне тілек қосады.
Мерекенің басты философиясы
Көрісу – жай ғана қонаққа барудың немесе құрмет көрсетудің күні емес. Оның астарында ғасырлар сынынан өткен үлкен гуманистік, адамгершілік философия жатыр:
- Өкпе-ренішті ұмыту: Амал күні өкпелесіп жүрген туыстар, араз ағайындар арасындағы реніш түгел кешіріледі. «Өлі риза болмай, тірі байымайды, өткенге салауат» деген ұғыммен, татуласуға бірінші қадам жасау мәрттік саналады. Бұл күні көріспей қалу немесе сәлемді алмай қою – ауыр күнә әрі тектілікке жат қылық болып есептелген.
- Шүкіршілік: Қатал қыстың ызғарынан аман қалып, жасыл көктемнің жайма-шуақ күнін бірге қарсы алу – Жаратқанның үлкен сыйы. Мерекенің әрбір сәті осы өмір сыйына шүкір етуге шақырады.
- Бауырмалдық пен бірлік: Көрісу арқылы шалғайдағы ағайын ізделіп, жастар үлкендердің шежіресін тыңдап, ататегін таниды. Осылайша қазақы болмыстың өзегі – рух бірлігі нығая түседі.
Көрісу күні – жаңару мен мейірімнің шынайы мерекесі. Бұл күні жүректі тазартып, ағайынға құшақ ашу – қазақтың бүгінгі ұрпаққа қалдырған ең асыл өсиетінің бірі.