Кісәпір ұғымы және адамгершілік сын-таразысы
Қазақ халқының тілдік қорында «кісәпір» немесе «кәпір» сөзі көбіне тар діни түсініктен гөрі, кісілік келбеттен ажыраған, қатыгездікке бой алдырған немесе ар-ұяттан аттаған пенденің мінезін таңбалау үшін қолданылады. Бұл ұғым халық даналығында имандылық пен озбырлықтың, кішіпейілділік пен қатыгездіктің аражігін айқындайтын моральдық өлшемге айналған. Ата-бабаларымыз адамның сыртқы сенімінен бұрын, оның ішкі ниеті мен іс-әрекетіне, өзгеге жасайтын мәмілесіне айрықша мән берген.
Мақал-мәтелдер тізімі
Ісі біткенде кісәпір.
***
Aу — кәпір, ақыл — дос, ақылыңа ақыл қос.
***
Кәпір тоқ болса, мұсылман тыныш.
***
Кемпірі бардың кәпірі бар.
***
Мұсылманшылық әсте-әсте, кәпір болу бір пәсте.
***
Шашы өскеннің ауылы кәпір, тырнағы өскеннің өзі кәпір.
***
Кәпір сало жейді, Қазақ «Рама» жейді.
***
Кәпір болсын, берме зарар.
***
Сүннет екен кәпір де болса берме азар, көңілі қатты ділазардан Құдай бизар.
Түсіндірме: халық танымындағы кісәпірлік сыны
Кісілік пен опасыздық сыны
Тұрмыста қажеті түсіп тұрғанда жылы сөйлеп, өтініші орындалған соң теріс айналатын екіжүзді мінез «Ісі біткенде кісәпір» деген сөзде дәл бейнеленген. Бұл жерде кісәпірлік – көмекке мұқтаж кезде жалбақтап, мақсатына жеткен соң жақсылықты ұмытып кететін қанағатсыз әрі рақымсыз қылықтың баламасы.
Нәпсі мен ашуды сабырға жеңдіру
«Aу — кәпір, ақыл — дос, ақылыңа ақыл қос» деген тәмсіл бойды билеген ыза мен асау сезімнің адамды жөнсіз қадамға итермелейтінін ескертеді. Сондай-ақ «Мұсылманшылық әсте-әсте, кәпір болу бір пәсте» деген нақыл адамгершілік пен парасат баспалдағына көтерілу ұзақ уақытты, табанды тәрбиені қажет ететінін, ал бір сәттік ашу мен нәпсіге бой алдырып, кісіліктен айырылу қас-қағым сәтте болатынын ұқтырады.
Өзгеге залал тигізбеу және мейірім парызы
Қазақ пайымы бойынша, өзге адамның сенімі немесе тегі қандай болмасын, оған қиянат жасамау – басты парыз. «Кәпір болсын, берме зарар» және «Сүннет екен кәпір де болса берме азар, көңілі қатты ділазардан Құдай бизар» деген ұстанымдар адам жанын жараламай, ешкімге зиян тигізбеуді насихаттайды. Жүрегі қатал, өзгенің көңілін қалдыратын ділазарлық – Жаратқанға да, қоғамға да сүйкімсіз қасиет ретінде сыналады.
Тұрмыс гигиенасы мен әзіл-сықақ сипаты
Халық тазалық пен ұқыптылықты да осы ұғым арқылы қадағалаған. «Шашы өскеннің ауылы кәпір, тырнағы өскеннің өзі кәпір» деген сөз гигиенаны сақтамауды надандық белгісіне теңейді. Ал «Кемпірі бардың кәпірі бар» секілді сөздер отбасындағы қарт кісілердің кейде кездесетін қаталдау мінезі мен қырсықтығын жеңіл әзілге балап, үлкендердің бабын табуға меңзейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Кісәпір» сөзі қазақ мақалдарында қандай мағынада қолданылады?Бұл ұғым мақал-мәтелдерде көбінесе белгілі бір дін өкілін емес, қатыгез, мейірімсіз, опасыз немесе өзімшіл адамның жағымсыз мінез-құлқын сипаттау үшін этикалық баға ретінде жұмсалады.
«Кәпір болсын, берме зарар» нақылының тәрбиелік өсиеті қандай?Мұндағы басты ой – қарсы алдыңдағы адамның көзқарасы мен сеніміне қарамастан, адамгершілік қағидасын аттамау, өзгеге зәбір көрсетпеу және әділ әрі зиянсыз болу.
Адамның рухани азғындауы неге «бір пәсте» деп суреттеледі?Адамгершілік пен ізгі қасиеттерді қалыптастыру ұзақ тәрбиені талап еткенімен, ашуға берілу немесе қате шешім қабылдау салдарынан адамның кісілік қалыбынан шығып, рухани құлдырауы өте тез болатынын ескертеді.
SEO ақпараты
Focus keyphrase: кісәпір туралы мақалдар
Қысқа сипаттама: Қазақ дүниетанымындағы кісәпірлік пен адамгершілік сынағын сипаттайтын халық мақалдары және олардың мән-мағынасы.