Дәм ұғымы қазақ ұғымында жай ғана тағамның ауызда қалдыратын сезімі емес, тіршіліктің өзегі, ризық-несібе мен адамдар арасындағы сыйластықтың айқын өлшемі. Халқымыз бірге отырып бөліскен асты қастерлеп, онымен адам өмірін, тағдырын, тіпті айтылған сөздің сапасын да таразылаған.
Дәмділік туралы халық мақалдары
Тамақтың дәмі – тұз.
***
Дәмді ас – жанға қуат.
***
Дәм-тұзым таусылса, кетермін.
***
Ас дәмімен, адам сәнімен.
***
Тілдің дәмін келтірген – тұз.
***
Дәмді асқа дәнікпе.
***
Дәмді асқа таласпа.
***
Дәмдінің қадірін аш білер.
***
Дәмді сөзге ел тоқтар.
***
Дәмді асқа қасық көп.
Түсіндірме: Мақалдардың тағылымы мен мәні
Дәм мен тұздың тұтастығы
«Тамақтың дәмі – тұз» және «Тілдің дәмін келтірген – тұз» деген қанатты сөздер астың бабын келтіретін ең қарапайым әрі бағалы құрал тұз екенін білдіреді. Тұзсыз ас татымсыз болса, тілдің дәмін сезіндіретін де осы дәмдеуіш. Бұл ойдың астарында кез келген істің немесе құбылыстың мәнін ашатын, ретін келтіретін өлшем бар екені көрсетіледі.
Ас дәмі мен адам келбетінің үйлесімі
«Ас дәмімен, адам сәнімен» нақылында адамның сыртқы болмысы мен ішкі әдебі тағамның мазмұнымен қатар қойылады. Дәмсіз ас дастархан қадірін қалай қашырса, әдепсіз әрі көркі жараспаған адам да ортаның берекесін солай кетіреді. Сондай-ақ «Дәмді ас – жанға қуат» сөзі таза әрі дәмді тағамның тек тәнді емес, жан дүниені де сергітетінін ұқтырады.
Дастархан әдебі мен қанағат қағидасы
«Дәмді асқа дәнікпе» және «Дәмді асқа таласпа» деген өсиеттер адамды тоғышарлықтан, нәпсіге ерік беруден тыяды. Тағамның жақсысына қызығып, әдептен аспау, өзгемен таласпау – үлкен мәдениет. «Дәмді асқа қасық көп» мақалы да пайдалы, жақсы нәрсенің қасында ортақтасушылар мен үміткерлердің қашанда көп болатынын ескертеді.
Тағдырлық мағына және сөз қадірі
«Дәм-тұзым таусылса, кетермін» деген сөз тіркесіндегі дәм ұғымы адамның пешенесіне жазылған өмір жасы мен несібесін білдіреді. Ал «Дәмдінің қадірін аш білер» тәмсілі тоқтықта қадір білмеуден сақтандырып, мұқтаждық көрген жанның ғана әрбір тамшы мен үзімнің құнын ұғатынын айқындайды. Бұл ретте дәм сөзге де қатысты айтылып, «Дәмді сөзге ел тоқтар» деген мақал арқылы орынды, мәнді әрі шешен айтылған тоқтамның халықты ұйыстыратын күші дәріптеледі.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Дәмді сөзге ел тоқтар» деген мақал сөйлеу өнерімен қалай байланысады?
Бұл мақалда дәмділік ұғымы сөз сапасына теңеледі. Татымды, мәнді және тұздықталған ойлы сөз ғана дау-дамайды басып, елді бір шешімге тоқтата алады.
«Дәм-тұз» сөзі неліктен тағдырмен ұштасады?
Дәстүрлі дүниетанымда адамның осы дүниеде ішіп-жейтін несібесі тағдырымен байланысты саналады. «Дәм-тұзы таусылу» тіркесі өмір жасының аяқталғанын, ажалдың жеткенін тұспалдап көрсетеді.
«Дәмді асқа дәнікпе» мақалы қандай мінезді сынайды?
Бұл мақал қанағатсыздықты, тәтті мен жақсыға үйірсек болып, өзін тежей алмауды және әдептен тыс тойымсыздықты сынға алады.
Дәм туралы мақалдар тағам сапасын сөз етуден басталып, адамның кісілік келбетін, нәпсісін тізгіндеуін және бір-біріне деген сыйластығын тәрбиелейтін терең өмірлік қағидаларды қамтиды.