Төзім мен көнбістік нышаны: Көн туралы мақал-мәтелдер сыры
Көн – иленбеген, кептірілген шикі тері болғандықтан, көшпелі тұрмыста айрықша беріктік пен төзімділіктің басты өлшемі саналған. Дәстүрлі қазақ танымында көн атауы тек шаруашылықтағы қатты материалды ғана емес, сонымен бірге адам мінезіндегі шыдамдылық пен көнбістікті, тіршілікке бейімделу мен көнеден келе жатқан өмірлік тәжірибені де бейнелейді.
Көн туралы мақалдар жинағы
Көнектен шошыған бие оңбас, көптен бөлінген үй оңбас.
***
Көп жаңылса – көнеден сұрайды, көне жаңылса – көргендіден сұрайды.
***
Оқығанның беті жарық, оқымағанның беті көн шарық.
***
Балаға байқап сөйлессең, ақылына көнер; байқамай көп сөйлеген көрсетер бір «өнер».
***
Жасыңда көндігерсің, көндігерсің де жөндігерсің.
***
Көргенді көнеден сұра, көне білмесе көп көргеннен сұра.
***
Көне етіктіге бармай жүр, көк етікті алмай жүр.
***
Көнектен шошыған бие оңбас, төсектен шошыған ер оңбас.
***
Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес.
***
Егінді дөңге сал, дөңге салсаң — көнге сал.
Мақалдардың мән-мағынасы мен өмірлік тағылымы
Тәжірибе мен ақсақалдар тағылымы
Халық даналығында көне сөзі байырғы тұрмыспен ғана шектелмей, ғасырлар сынынан өткен бай тәжірибені білдіреді. Жол таба алмай дағдарған көпшілік ақыл мен тоқтамды көпті көрген қариялардан сұрайтыны тектен-тек емес. Өмірдің ащы-тұшысын бастан өткерген көнекөз қарттардың сөзі – жастар үшін бағдаршам іспетті.
Білім мен мәдениет өлшемі
Шикі теріден пішілген көн шарық – тұрмыста берік болғанымен, сырт келбеті қатқыл, өңделмеген қарапайым киім. Мақалда білімсіздікті көн шарыққа теңеу арқылы көкірегі оянбаған жанның жүзі нұрсыз, пайымы қатты әрі таяз қалатыны көрсетіледі. Ал оқыған, ғылым қонған адамның жүзі жарқын, түсінігі кемел болатыны меңзеледі.
Өмірге көндігу, төзім мен мінез тәрбиесі
Көн сөзінің түбірінде бейімделу, қалыпқа келу мағынасы жатыр. Адам жас кезінен бастап еңбек пен тәртіпке көндігіп, өмірдің қатқыл соққыларына төзе білсе, есейгенде түзу жол тауып, жөндігеді. Сол сияқты, ұрпақ тәрбиесінде де байсалды сөз арқылы бала санасын дұрыс арнаға көндірудің, иландырудың маңызы зор.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Көнектен шошыған бие оңбас» нақылының астары неде?
Көнек – теріден жасалған, бие саууға арналған ыдыс. Егер бие күнделікті сауылатын ыдысынан үркіп, өз міндетіне мойынсұнбаса, ол иесіне береке бермейді. Дәл сол сияқты, өз ортасынан, үйреншікті міндетінен немесе қалың елден бөлектенген адамның да берекесі кетеді.
Неліктен надан адамның бейнесі көн шарықпен теңестірілген?
Көн шарық иленбеген терідей қатты, сырт көзге қораш көрінеді. Білім алмаған адамның да дүниетанымы өңделмеген шикі көндей дөрекі әрі қасаң қалады. Сондықтан бұл теңеу ішкі мәдениет пен парасаттың жетіспеушілігін бейнелеу үшін қолданылады.
«Жасыңда көндігерсің, көндігерсің де жөндігерсің» мақалы қандай өсиет айтады?
Бұл мақал жастық шақтағы еңбекке, тәртіпке және қоғамдық талаптарға көнудің маңыздылығын ұқтырады. Қиындыққа шыдап, қалыптаса білген жас келешекте өмірден өз орнын тауып, түзу жолға («жөндіге») түседі.