Халық даналығында «азаттық» ұғымы тек саяси дербестікпен шектелмейді. Ол – адамның рухани дербестігін, ар-намысын және өз тағдырына өзі қожа болу құқығын айқындайтын іргелі құндылық. Бабалар мұрасындағы мақал-мәтелдер азат өмірдің қадірін, бодандықтың қасіретін және ел мен жеке тұлғаның еркіндігіне төнетін көрінбейтін қауіптерді дәл дәйектейді.
Азаттық пен дербестік туралы мақал-мәтелдер
Зеңбірек зіркілдесе, жаяу солдат еркіндейді.
***
Азат басың болсын құл, қолдан келмес іске ұмтыл.
***
Азат елдің аспаны ашық.
***
Азат елін сүйген ұл — бақытты, жаңа жұртын сүйген қыз — бақытты.
***
Тәуелді елдің сұлтаны болғанша, тәуелсіз елдің ұлтаны бол!
***
Тәуелсіз елдің ұлы – өжет, қызы – қайратты, халқы – қаһарман.
***
Егемен елдің еңсесі биік.
***
Тәубенің зоры – тәуелсіздік.
***
Азат жанды құл қылайын десеңіз, шүлен тарат, қайтар содан есеңіз.
Мақалдардың тәрбиелік мәні мен астары
Ел тәуелсіздігі мен ұлттық намыс
Қазақ түсінігінде елдің дербестігі кез келген мансап пен байлықтан биік қойылған. Өзгеге бодан жұртта әмірші болу – сырттай дәреже көрінгенімен, түбі қорлық екенін «Тәуелді елдің сұлтаны болғанша, тәуелсіз елдің ұлтаны бол!» деген өткір теңеу айқын ашады. Тәуелсіз елде қарапайым қызметші болып ғұмыр кешудің өзі бодандықтағы тақтан әлдеқайда қадірлі. «Егемен елдің еңсесі биік» және «Азат елдің аспаны ашық» деген нақылдар еркін қоғамда адамның рухы жасымайтынын, ертеңге деген сенімі мен өмір сүру кеңістігі толыққанды болатынын меңзейді.
Кіріптарлық пен тәуелділіктің психологиясы
Халық даналығы адамның құлдыққа түсу жолдарын тек қарулы басқыншылықпен байланыстырмайды. «Азат жанды құл қылайын десеңіз, шүлен тарат, қайтар содан есеңіз» деген мақал адамды масылдыққа, тегін дүниеге үйрету арқылы оның дербестігін жоюдың айлалы тәсілін әшкерелейді. Біреуден есепсіз үлестірілген дүниені дәметкен жан бірте-бірте міндетті болып, еркіндігін өз қолымен тапсырады. Сондықтан бұл сөз кіріптарлықтың алдын алуға, өз еңбегіне ғана сүйеніп өмір сүруге үндейді.
Еркіндік пен жеке жауапкершілік
«Азат басың болсын құл, қолдан келмес іске ұмтыл» деген тіркес шамадан тыс тәуекел мен қабілетті бағамдамаудың салдары адамды қайтадан тәуелді күйге түсіруі мүмкін екенін ескертеді. Еркіндік адамға шексіз мақсат береді, алайда оны сақтап қалу үшін парасаттылық пен сабыр қажет. Тәуелсіз ортада өскен ұрпақтың бойында өжеттік, қайраттылық сияқты қасиеттер қалыптасады, ал сол азаттықтың қадірін біліп, оған тәубе ету — елдің баяндылығын қамтамасыз ететін басты ұстаным.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Шүлен тарат» деген тіркестің мақалдағы мағынасы қандай?«Шүлен тарату» — елге көл-көсір тегін сый, тарту-таралғы үлестіруді білдіреді. Мақалдың мәніне салсақ, бұл сырт көзге жомарттық болып көрінгенімен, түпкі мақсаты — еркін адамды міндетті ету, борышты қылып, еркі мен дербестігінен айырудың амалы.
Неліктен тәуелсіздік «тәубенің зоры» деп бағаланған?Өйткені бостандық — адам мен ұлтқа берілетін ең үлкен мүмкіндік әрі нығмет. Өз жеріңде бейбіт, ешкімге жалтақтамай өмір сүру бақытын сезініп, оның қадірін түсіну — шүкіршіліктің ең жоғары деңгейі ретінде қарастырылады.
«Азат басың болсын құл…» деген сөз нені ескертеді?Бұл мақал адамның өз мүмкіндігін асыра бағалап, жөн-жосықсыз қадамдар жасауы еркіндігінен айырып, өзгеге кіріптар немесе қарызға батыруы мүмкін екенін ескертеді. Басты байлық — бас бостандығы мен дербестік екенін ұғындырады.
«Зеңбірек зіркілдесе, жаяу солдат еркіндейді» мақалының астары қандай?Ауыр қарулар іске қосылып, майдан даласында үлкен шайқас басталғанда, жаяу әскердің әрқайсысы өз бетінше әрекет етіп, шешім қабылдауға ерік алады. Бұл сөз жалпы аласапыран немесе қатерлі кезеңде жеке тұлғаның өз күші мен еркіне көбірек арқа сүйейтінін бейнелейді.