Кез келген баспананың беріктігі мықты бағанаға байланысты болса, адам баласының қоғамдағы орны да сенімді сүйеніш пен адал ниетке тәуелді. Қазақ халқының тіреу ұғымына қатысты нақыл сөздері тек материалдық құрылысты ғана емес, рухани қорғанды, азаматтық қасиеттерді және отбасылық берекені терең бейнелейді. Өмірде сүрінбеу үшін адамға кейде сыртқы демеу, ал кейде таусылмас ішкі жігер қажет болады.
Тіреу туралы халық мақалдары
Тіреуің жоқта, тілеуің болсын.
***
Сүйеуің жоқта, жүйрік бол.
***
Тура ағаш үйге тіреу, Тура жігіт елге тіреу.
***
Біреуге біреу сеп, Тамға тіреу сеп.
***
Аспанда тіреу жоқ, Жерде белдеу жоқ.
***
Көкте – тіреу, Жерде белдеу жоқ.
***
Әке – майыссаң тіреу, сүрінсең сүйеу.
***
Сүйенсең – сүйеу, Қисайсаң – тіреу.
***
Сүрінсең сүйеу, құласаң тіреу.
Түсіндірме: Мақалдардың астары мен өмірлік мәні
Адалдық пен елге қорған болу
Баспана тұрғызғанда ең алдымен түзу, сапалы бөренелерді бағана етеді. Себебі қисық ағаш бүкіл шаңырақтың ауыртпалығын көтере алмай, ерте ме, кеш пе сөгіледі. Дәл сол секілді қоғам мен елді алға сүйрейтін, ортасына қорған болатын тұлға – сөзі мен ісінде әділдігі бар тура азамат. Адалдық пен таза ниет қана тұтас жұрттың сенімін ақтайтын берік тірекке айналады.
Отбасының мызғымас сүйеніші
Адам өміріндегі ең алғашқы әрі ең бағалы қорғаныс – әкенің қамқорлығы. Мақалдарда әке бейнесі баласына қиын сәтте қайрат беретін, мойымауына себепші болатын, құлап бара жатқанда бой түзейтін мықты діңгек ретінде сипатталады. Бұл отбасылық құндылықтардың, үлкеннің кішіге деген мейірімі мен қолдауының маңызын айшықтайды.
Өз күшіне сену және ішкі қайрат
Өмір әрдайым қолдайтын жақындар мен дайын мүмкіндіктерді ұсына бермейді. Тірегі немесе арқа сүйер көмекшісі болмаған жағдайда адам ең алдымен өз қабілетіне, еңбегі мен жүйріктігіне жүгінуі керек. Сонымен қатар, сыртқы жағдай жетіспесе де, таза пейіл мен адал тілек адамды тығырықтан алып шығатын ең мықты рухани негіз болып қала береді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: «Сүйеуің жоқта, жүйрік бол» деген мәтел нені аңғартады?
Жауап: Бұл сөз арқа сүйер ықпалды жақыны немесе дайын қолдауы жоқ адамды тек өз қажыр-қайратына, білімі мен еңбекқорлығына сенуге үндейді. Қолдаусыз адам басқалардан екі есе озық, алғыр әрі шапшаң әрекет еткенде ғана мақсатына жетеді.
Сұрақ: Тіреу мен сүйеу ұғымдары мақалдарда қандай мағыналық реңкке ие?
Жауап: Сүйеу көбіне адам сүрінгенде немесе бойы теңселгенде көрсетілетін демеуді, жанашырлықты білдірсе, тіреу – адам құлап бара жатқанда немесе ауыр салмақ түскенде тұтас тік ұстап тұратын түбегейлі, мызғымас іргетасты көрсетеді.
Сұрақ: «Тіреуің жоқта, тілеуің болсын» нақылының басты тағылымы қандай?
Жауап: Адамның өмірде сыртқы сүйеніші немесе қолдаушысы болмаса да, оның бойындағы адал ниеті, ізгі тілеуі мен үміті оған рухани демеу болады. Таза ой мен түзу ниет адамды қиындықтан алып шығатын ең басты қорған саналады.
Түйін
Халық даналығындағы тіреуге қатысты мақал-мәтелдер бір жағынан бір-біріне жәрдем беруді, ынтымақ пен отбасылық тұтастықты насихаттаса, екінші жағынан жалғыз қалған сәтте де жасымай, жеке еңбек пен таза ниетке сүйену керектігін еске салады.