Қазақ дүниетанымында әзіл мен қалжың көңіл көтерудің қарапайым тәсілі ғана емес, адамдар арасындағы қарым-қатынасты реттейтін нәзік құрал саналған. Орынды сөз көңілдегі кірбіңді тарқатып, жатты жақындастырса, өлшемінен асқан дөрекі қалжың татулықтың іргесін шайқайды. Сондықтан бабаларымыз әзілдің жарасымды болуын, айтылар жері мен шегін жіті бақылап, сөз әдебін ұстануды өсиет еткен.
Әзіл туралы қазақ мақал-мәтелдері
Әзіл – шынның белгісі.
***
Әзіл айтып, жау алғысыз.
***
Әзілдің де шегі бар.
***
Қалжыңдасқан қатынның қасы қышымас.
***
Қалжыңдасқанмен қатыннан ас.
***
Әзіл түбі – ащы.
***
Әзіл түбі — зіл.
***
Әзіл айтсаң да, әділ айт.
***
Әзілің жарасса, атаңмен ойна.
Мақалдардың мән-мағынасы мен түсіндірмесі
Әзілдің шынайылығы мен әділдігі
«Әзіл – шынның белгісі» және «Әзіл айтсаң да, әділ айт» деген нақылдар сөздің салмағын көрсетеді. Адам көбінесе іштегі ойын, шынайы көзқарасын немесе байқаған кемшілігін тікелей айтуға ыңғайсызданғанда, оны күлкіге орап жеткізеді. Дегенмен, әзілдесу біреуді жөнсіз қаралауға немесе қисынсыз кінә тағуға сылтау болмауы керек. Қалжыңның астарында әділдік, ақиқат пен парасатты сын жатқанда ғана ол өз биігінен түспейді.
Жарасымды қалжың мен оның шегі
«Әзілің жарасса, атаңмен ойна» деген тұжырым қазақы ортадағы өзара түсіністік пен рухани еркіндікті бейнелейді. Егер айтылған ой орынды, сыпайы әрі тапқыр болса, жас пен жолдың айырмашылығына қарамастан үлкен де оны жылы қабылдап, көңіл көтереді. Алайда мұндай еркіндік жүгенсіздікке ұласпауы тиіс. «Әзілдің де шегі бар» деген қағида кез келген әзіл-оспақтың белгілі бір өлшемі мен шекарасы болатынын, шектен шыққан жерде сыйластықтың әлсірейтінін ескертеді.
Шектен шыққан сөздің зардабы
«Әзіл түбі – ащы» және «Әзіл түбі — зіл» деген ескертпелер орынсыз, бейәдеп күлкінің кері әсерін айшықтайды. Байқаусызда немесе қасақана біреудің намысына тиетіндей қалжыңдасу соңы үлкен ренішке, араздасу мен дау-дамайға апарып соғады. «Зіл» сөзі ауыр салмақты, зілмауыр кек пен түйткілді білдіреді, яғни ойнап сөйлеймін деп ойламай сөйлеген адам жанындағы жанның көңіліне өшпес қаяу түсіруі мүмкін.
Тұрмыстық қарым-қатынастағы қалжыңның рөлі
«Әзіл айтып, жау алғысыз», «Қалжыңдасқан қатынның қасы қышымас» және «Қалжыңдасқанмен қатыннан ас» секілді нақылдар күнделікті тұрмыстағы, отбасындағы қарым-қатынас қырларын ашады. Дұрыс пайдаланылған қалжың арадағы психологиялық қысымды жеңілдетіп, татулыққа жол ашады. Сонымен қатар, бос сөзбен шектен тыс еркінсіп кетудің де салдары бар екенін, кез келген ортада өзіндік сыпайылық пен артық кетпеу ұстанымы қатар жүруі керектігін байқатады.
Әзілдесу мәдениеті және қазіргі этика
Бүгінгі таңда жеке шекараны сақтау, біреудің сезімін құрметтеу мәселесі қоғамда өте өзекті. Қазақтың әзілге қатысты мақалдары заманауи коммуникация этикасымен толық үйлеседі. Біреудің кемшілігін келеке ету, ар-намысына тиетін сөздерді «жай қалжың» деп бүркемелеу дұрыс емес. Әзіл ортаны көңілдендіріп, адамдарды жақындастыруға қызмет еткенде ғана оның мәні зор.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: Мақалдарда әзіл мен әділдіктің қатар қойылуының сыры неде?
Жауап: Қалжың шынайы әрі әділ сынның құралы бола алады. Біреуді жөнсіз мұқату немесе негізсіз ренжіту әзіл емес, сондықтан халық сөзді ойнап айтсаң да, әділдіктен аттамауды талап еткен.
Сұрақ: «Әзілің жарасса, атаңмен ойна» мақалы үлкенді құрметтеуге қайшы келмей ме?
Жауап: Қайшы келмейді. Мұндағы басты өлшем — сөздің «жарасуы», яғни шешендік пен әдептің тең ұсталуы. Тапқыр, парасатты әзілге жасы үлкен ақсақалдардың өзі риясыз күліп, орынды қалжыңды көңілмен қабылдаған.
Сұрақ: Қай кезде әзіл «зілге» айналады?
Жауап: Қалжыңдасушы адам шекараны ұмытып, сұхбаттасының ар-намысына, кемшілігіне немесе осал тұсына тікелей тиіскен сәтте күлкі ренішке, яғни «зілге» ауысады.
Сөз қадірін жете ұғынған қазақ үшін әзіл – адамның рухани өресі мен парасатын сынайтын өлшем. Әзілдесе білу ғана емес, қалжыңды дұрыс түсініп, межесін білу әрбір қарым-қатынастың берік болуына негіз қалайды.