Қазақ дүниетанымында «жатық» ұғымы адамның ішкі парасаты мен сөйлеу мәдениетінің өлшемі ретінде бағаланады. Жатықтық – жалтақтық немесе жағымпаздық емес, керісінше, сөз бен мінездің биязылығы, өзгені сыйлай білу және кез келген ортада ортақ тіл таба алу өнері. Тілі майда, ниеті түзу, кісілігі мол адам әрқашан айналасына шуақ шашып, беделге ие болған.
Жатық туралы мақал-мәтелдер
Жатық сөз – жанға жай.
***
Жатық сөйлеген – жақсылыққа жетер.
***
Жатық сөз жүрекке қонар.
***
Жат үйінде жатық бол.
***
Жатық сөйлеп үйрен, жаманның тілі секірер.
***
Өзің жатық болсаң, Ішкенің қатық болар; Өзің қиық болсаң, Ішкенің сұйық болар.
Мақалдардың мән-мағынасы және тәрбиелік мәні
Сөйлеу мәдениеті және сөздің күші
«Жатық сөз – жанға жай», «Жатық сөз жүрекке қонар» және «Жатық сөйлеген – жақсылыққа жетер» деген нақылдар сөздің тыңдаушы жан-дүниесіне тигізетін орасан әсерін көрсетеді. Баппен, сыпайы айтылған ой көңілге жеңіл тиіп, жүрекке жылылық ұялатады. Дөрекі сөз реніш пен өкпе туғызса, биязы сөйлеу дауды басып, адамдар арасындағы сенімді бекітеді. Сөзін түзей білген кісі қарым-қатынаста ұтылмайды, әрдайым ізгі мақсаттарына жетеді.
Ұстамдылық пен мәдениет салыстырмасы
«Жатық сөйлеп үйрен, жаманның тілі секірер» деген қағида адамның ішкі сабыры мен әдебін тікелей тілі арқылы тануға болатынын меңзейді. Ойланбай сөйлейтін, сөзі тұрақсыз әрі дөрекі адам айналасына тек жеңілтектігін паш етеді. Ал өз сөзін салмақтап, жатық жеткізетін парасатты тұлға кез келген жағдайда байсалдылық танытып, өзіне де, өзгеге де құрметпен қарайды.
Қонақ әдебі және бейімделу өнері
«Жат үйінде жатық бол» өсиеті өзге ортадағы өзін ұстау этикасын айқындайды. Адам өз үйінде қалағанынша еркін болғанымен, бөтен шаңыраққа барғанда биязы, кішіпейіл әрі икемді болуы шарт. Бұл – үй иесінің кең пейіліне деген шынайы құрмет пен қонақтың жоғары мәдениеттілігін танытатын өмірлік тәртіп.
Мінез бен адам несібесі
«Өзің жатық болсаң, Ішкенің қатық болар; Өзің қиық болсаң, Ішкенің сұйық болар» мақалы мінез-құлықтың адамның өмірлік ризығына тигізетін тікелей әсерін терең бейнелейді. Тілі майда, мінезі жұмсақ адамның айналасында достары көп, ортасы берекелі, алдындағы асы қадірлі болады. Ал қырсық, қисық мінезді, дөрекі кісі елден оқшауланып, тірлігінде береке қалмайды, несібесі ортаяды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Өзің жатық болсаң, Ішкенің қатық болар» мақалының негізгі ойы неде?Бұл мақал адамның тағдыры мен тұрмыстық бақыты оның мінезіне байланысты екенін түсіндіреді. Сыпайы, елгезек кісі көпшіліктің ықыласына бөленіп, берекелі өмір сүреді, ал дөрекі әрі қырсық адам жақсылықтан құр қалады.
«Жат үйінде жатық бол» сөзі қандай жағдайда айтылады?Бөтен шаңыраққа қонаққа барғанда немесе өзге ортаға тап болғанда қарапайымдылық сақтап, сол жердің тәртібіне бағыну керектігін ескерту үшін айтылады. Бұл – кісілік пен сыпайылықтың белгісі.
Жатық сөздің адамдар арасындағы қарым-қатынастағы маңызы қандай?Жатық сөйлеу кез келген түсініспеушіліктің алдын алып, қарсы жақтың жүрегіне жол табады. Ол жанжалды тоқтатып, сенімге негізделген ұзақ мерзімді сыйластықты орнатуға мүмкіндік береді.
Түйін
Жатық сөйлеу мен биязы мінез – қоғамдық келісімнің және тұлғалық кемелдіктің басты кепілі. Қазақтың жатықтық туралы мақал-мәтелдері адамды дөрекіліктен сақтанып, сөз қадірін түсінуге, айналамен үйлесімде өмір сүруге үндейді.