Көшпелілер дәстүрінде айтылған сөз жай ғана қарым-қатынас құралы емес, кісілік келбет пен ішкі абыройдың таразысы саналған. Әсіресе ант беру мен серт байласу халық арасындағы ең жоғарғы рухани келісім деңгейіне көтеріліп, оны бұзу жеке адамға да, бүкіл қауымға да ауыр зардап әкелетін теріс қадам ретінде қабылданған. Дала заңының жазылмаған қағидаларында ант сөзі — дауды тыятын, сенімді нығайтатын және ер-азаматтың адамдық борышын белгілейтін мызғымас шекара болды.
Ант пен серт туралы мақалдар жинағы
Айбынды салтын ел бұзбас, адамдық антын ер бұзбас.
***
Арсызда ант жоқ.
***
Жауынгерлік ант — адамдық парыз.
***
Жақсы тауып айтады, жаман қауып айтады. Ашушаңның анты болмайды, сабырсызға
***
Ішіп-жеуге құлқы жоқ, сол қайғы. Ант пен сертте мықты жоқ, ол қайғы.
***
Жер шегесі — тау, дау шегесі — ант.
***
Ашу үстінде ант жүрмейді.
***
Ант ішкен мың өледі.
***
Ант ұрған халықтың базарын бұзады.
Түсіндірме: мақалдардың мағынасы мен өмірлік тағылымы
1. Шешім қабылдау және бітімгерлік құралы
«Жер шегесі — тау, дау шегесі — ант» деген нақыл сөз тоқтамы жоқ ұзақ тартыстарды тоқтатудағы анттың шешуші күшін сипаттайды. Табиғатта асқар таулар жердің бедерін бекемдеп тұрса, дауласқан екі жақтың арасындағы бітімді де ант қана біржолата шегелеп, түйінін шешеді. Мұндай серттен кейін дауды қайта қозғау қоғамдық тәртіпке қарсы шығумен тең болған.
2. Ар-ұят пен жеке жауапкершілік
«Арсызда ант жоқ» деген ұстаным сенімділік мәселесін кісінің ішкі этикалық негізімен тікелей байланыстырады. Арын саудалаған немесе ар-ұятынан аттаған адамның берген уәдесі де, ішкен анты да ешқандай салмаққа ие емес. Сонымен қатар «Айбынды салтын ел бұзбас, адамдық антын ер бұзбас» және «Жауынгерлік ант — адамдық парыз» деген тіркестер антқа адалдықты елдік пен азаматтық парыздың шыңына қояды. Әскери немесе қоғамдық міндетті мойнына алған ер-азамат үшін сөзінде тұру — өмірінен де қымбат құндылық.
3. Сабыр мен ақыл үстемдігі
«Ашу үстінде ант жүрмейді» және «Жақсы тауып айтады, жаман қауып айтады. Ашушаңның анты болмайды, сабырсызға» деген мақалдар серттің тек парасат пен сабырға негізделуі тиіс екенін аңғартады. Эмоцияның жетегінде, ыза мен қаһар үстінде айтылған сөз шынайы жауапкершілікті көтермейді. Ант ішу — жеңіл-желпі сезімдердің емес, саналы шешімнің жемісі болуы шарт.
4. Опасыздықтың қоғамдық зардабы
«Ант ішкен мың өледі» мақалы берген уәдесін бұзған немесе жалған ант ішкен жанның ар алдындағы рухани азабын ескертсе, «Ант ұрған халықтың базарын бұзады» нақылы серттен таюдың ортақ берекені қалай қашыратынын көрсетеді. Сөзге тұрмау, сенімді аяққа таптау жеке трагедиядан асып, әлеуметтік ортаның, сауда-саттықтың және жалпы қауымның тыныштығын бұзатын қауіпті кеселге айналады. Сондықтан бабаларымыз «Ант пен сертте мықты жоқ, ол қайғы» деп, сөзіне ие бола алмайтын ортаны үлкен қасірет санаған.
Жиі қойылатын сұрақтар
Неліктен анттан таю жеке адамның ғана емес, елдің мәселесі саналған?
Қауымдастықтағы қарым-қатынас өзара сенімге құрылады. Антты бұзған адам сенім жүйесін қиратып, елдің бірлігі мен сауда-саттық берекесіне залал келтіреді («Ант ұрған халықтың базарын бұзады»). Осы себепті серт бұзу бүкіл орта үшін қауіпті саналған.
Ант беру кезінде сабыр мен салқынқандылықтың маңызы қандай?
Ашу мен сабырсыздық үстінде берілген серт көбіне ойланбай жасалған қадамға жатады. Халық даналығы эмоциялық қысым кезінде айтылған сөздің тұрақты болмайтынын («Ашу үстінде ант жүрмейді») біліп, антты тек саналы әрі байсалды күйде беруді талап еткен.
«Дау шегесі — ант» ұғымы бүгінгі құқықтық түсінікпен қалай байланысады?
Бұл ұғым кез келген талас-тартысты түбегейлі жауып, екі жақтың ортақ бітімге келуін білдіреді. Қазіргі кездегі ресми құжаттарға қол қою немесе заң алдында жауапкершілік алу тәрізді, дәстүрлі қоғамда ант ішу мәселенің соңғы нүктесін қоятын ең жоғарғы кепіл болған.
Ант пен серт — әр дәуірде де адамгершіліктің, ар тазалығы мен сөзге адалдықтың ең басты өлшемі болып қала береді. Ата-баба нақылы осы жауапкершілікті ұмытпауға және сөз құдіретін қастерлеуге шақырады.