Сөз қадірін білу мен ойды дәл жеткізе білу — адам болмысындағы ең бағалы қасиеттердің бірі. Дұрыс табылған сөз дауды байыптап, түйінді мәселені бір ғана лебізбен шеше алады. Осы қасиетті ту еткен даналық дәстүрінде шешендікке ерекше талап қойылған. Бұл өнер тек қызыл тілге сүйенген әдемі сөйлеуді емес, парасат пен шындықты ту етуді білдіреді.
Шешендік туралы таңдаулы мақал-мәтелдер
Шешендіктен шешендік артық.
***
Шешеннің сөзі – шебердің көзі.
***
Шешеннің тілі — батырдың найзасы.
***
Шешен сөйлесе, сөздің көркін келтірер.
***
Шешен көптің сөзі, батыр көптің көзі.
***
Шешеннің тілі — өткір.
***
Шешеннің аузы — бал.
***
Шешендікте шеберлік керек.
***
Шешендікте шындық керек.
***
Шешеннің сөзі — мергеннің оғы.
Түсіндірме: сөз құдіреті және шешеннің жауапкершілігі
Түсіндірме: Жоғарыда жинақталған мақалдар шешендікті сан қырынан танытады. Ең алдымен, шешендік — ұшқыр қарумен бірдей. Сөздің мергеннің жебесіндей нысанаға дәл тиюі мен найзадай өткір болуы ойдың айқындығын, шешімталдықты және уақытылы айтылған сөздің күшін білдіреді. Қару денені жараласа, орынды айтылған сөз сананы бағындырады, әділдікті орнатады.
Түсіндірме: Екіншіден, шешендік өнер кез келген шеберлік секілді ұқыптылық пен талғамды қажет етеді. Шебер өз ісіндегі кем-кетікті көзбен көріп, түзетіп отыратындай, нағыз шешен де қоғамдағы ахуалды, сөздің ретін дөп басып аңғарады. Әрбір сөз өз орнында жұмсалғанда ғана сөйлеудің нағыз көркі кіреді. Алайда бұл жерде тәкаппарлыққа орын жоқ, өйткені бір шешеннен де асып түсер тапқыр ойдың табылуы заңдылық.
Түсіндірме: Үшіншіден, сөздің басты қайнары — ақиқат. Сөз қаншалықты майда әрі балдай тәтті болғанымен, оның астарында шындық болмаса, құны болмайды. Шешен жеке басының қамын емес, елдің мұң-мұқтажын жеткізетін ортақ дауысқа айналуы тиіс. Осы себепті шешендік пен әділдік егіз ұғым ретінде қарастырылады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Шешендікте шеберлік керек» және «Шешендікте шындық керек» қағидалары қалай ұштасады?
Шеберлік сөзді жүйелеп, тыңдаушыға тартымды жеткізудің амалы болса, шындық сол сөздің ішкі өзегі саналады. Тек шеберлікке құрылған шындықсыз сөз жылпостыққа айналып, сенім тудырмайды. Ал шебер жеткізілген ақиқат сөздің мәнін арттырып, оған салмақ береді.
Шешеннің тілі неге батырдың найзасымен немесе мергеннің оғымен салыстырылады?
Бұл теңеулер сөздің ықпал ету күшін көрсетеді. Батыр жауды қарумен қайтарса, шешен бітімсіз дауды бір сөзбен түйіндейді. Дәл айтылған сөз нысанаға тиген жебедей еш күмән туғызбай, көзделген мақсатқа жетеді.
«Шешен көптің сөзі, батыр көптің көзі» нақылы шешеннің қоғамдағы орнын қалай айқындайды?
Мақал ел мүддесін қорғайтын тұлғалардың қоғамдық парызын түсіндіреді. Батыр қауіп-қатерді бақылап, елді сыртқы қауіптен сақтаса, шешен халықтың жанайқайын, талап-тілегін сөз арқылы жеткізіп, көптің көкейіндегісін дөп басады.
Шешендік — құрғақ сөз жарыстыру емес, үлкен парасат пен шындықтың тоғысы. Сөзді қадірлеу арқылы адам өз ойын түзеп, қоғамдағы әділдік пен келісімге жол ашады.