Киік туралы мақал-мәтелдер: Дала тағысынан алынған өмірлік тағылымдар
Кең байтақ сары даланың еркесі әрі киесі саналған ақбөкен — қазақ болмысымен, көшпелі тұрмыс философиясымен етене біте қайнасқан жануар. Ата-бабамыз жапан түздегі жабайы табиғат құбылыстарын жіті бақылап, киіктің мінез-құлқы, тыныс-тіршілігі мен басына төнген қауіп-қатерін адам өміріндегі сан алуан жағдайларға дәл теңеп отырған. Соның нәтижесінде көшбасшылық, сақтық, қанағат пен тағдыр тәлкегін ұқтыратын ғибратты мақал-мәтелдер дүниеге келді.
Киік туралы мақалдар жинағы
Көш басшысы жоқ ел оңбайды, құралай бастаған киік оңбайды.
***
Ажалды киіктің аяғы тыныш жатпайды.
***
Тура кеткен киіктің көзінен басқа жарасы жоқ.
***
Екі таудың шөбін аяған киік – аш қалар.
***
Жаралы киік жата алмас.
***
Ұсталмаған киікті, Ұсынумен сый ұтты.
***
Бүркіт саңқылдаса, Киік күйбектейді.
***
Таудағы киік Таста ойнақтаса, Төменде тұрған текенің Тұяғы қышиды.
Түсіндірме және мағыналық талдау
Көшбасшылық пен тәжірибенің маңызы
Дала заңы бойынша киік табынын әбден ысылған, қауіп-қатердің қайдан келерін сезетін кәрі теке бастайды. Егер басшылық тәжірибесі жоқ жас төлге — құралайға өтсе, бүкіл үйір жыртқыштың аузына түсуі немесе жұтқа ұрынуы мүмкін. Бұл пайым мемлекет пен қоғам тіршілігіндегі кемел басшының рөлін ашық көрсетеді. Біліксіз әрі өмірлік тәжірибесі таяз адамға жауапты істі сеніп тапсыру ортақ істі тығырыққа тірейді.
Ашкөздік, тұрақсыздық және таңдау жасай алмау
«Екі таудың шөбін аяған киік – аш қалар» нақылы адам баласының бір мезетте бірнеше мүмкіндікті қатар ұстағысы келіп, нәтижесінде бәрінен құр қалатын әрекетін сынайды. Бірін таңдаса, екіншісі ысырылып қалады деп қиналған пенде нақты қадам жасамай, уақыт жоғалтады. Бабалар бұл арқылы өз шешіміне берік болуды және қолда бар мүмкіндікті тиімді пайдалануды меңзейді.
Тағдыр жазмышы, тынымсыздық және сақтық
Жануардың басына төнген қауіп пен ішкі алаңдаушылығы бірнеше мақалда көрініс табады:
- Ажалды киіктің аяғы тыныш жатпайды: Кейде адам қауіпті сезбей, өзі арандап, қайғылы жағдайға ұрынатын әрекеттерге барады. Тыныш қана сақтанудың орнына орынсыз қимылдап, қатерге ұрыну тағдырдың жазмышымен ұштастырылады.
- Жаралы киік жата алмас: Жан немесе тән жарасын алған адамның бір орында байыз тауып отыра алмай, тынымсыз күй кешетінін көрсетеді. Мазасыздық пен қиындық адамды тоқтаусыз әрекет етуге итермелейді.
- Бүркіт саңқылдаса, Киік күйбектейді: Қуатты күштің, ашық қатердің белгісі білінгенде әлсіздің абдырап, қорғаныш таппай сасқалақтауын айғақтайды.
- Тура кеткен киіктің көзінен басқа жарасы жоқ: Өз бетімен тура тартқан, басқаға зияны жоқ жанның осал тұсы тек көре алмаушылық немесе абайсызда кез болатын көз сұғы екенін білдіреді.
Қолда жоқпен мақтану және еліктеушілік
«Ұсталмаған киікті, Ұсынумен сый ұтты» деген сөз әлі қолға түспеген, нақты нәтижесі жоқ дүниені біреуге уәде етіп, содан бедел жинағысы келетін пысықайлардың мінезін өткір әжуалайды. Ал таудағы киіктің таста ойнағанына қарап төмендегі текенің тұяғы қышуы — біреудің жетістігі мен шаттығын көріп, бойында соған ұқсас құштарлық пен әрекет етуге деген құлшыныстың оянуын сипаттайтын бейнелі көрініс.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Құралай бастаған киік оңбайды» деген сөз бүгінгі заманда қай салада жиі қолданылады?
Бұл мақал қазіргі таңда көбіне ұйымдарды, кәсіпорындарды немесе мемлекеттік құрылымдарды басқаруға білімі мен өмірлік тәжірибесі жетпейтін, істің мән-жайын толық меңгермеген жас мамандар басшы болып тағайындалған кезде ескерту ретінде айтылады.
«Ұсталмаған киікті ұсыну» қазіргі қандай психологиялық әдетті көрсетеді?
Бұл — болашақта болатын немесе тіпті орындалуы екіталай жоспарларды алдын ала мақтаныш етіп, орындалмаған іс үшін қадір-құрмет, сый-сияпат күтетін жалған беделқұмарлықтың көрінісі.
Киік бейнесі арқылы қазақ халқы адамның қандай қасиеттерін бейнелеген?
Ата-бабамыз киік образы арқылы сұлулық пен еркіндікті ғана емес, сонымен бірге аңқаулықты, әлсіздікті, шешімсіздікті, сақтықтың жетіспеушілігін және табиғи инстинкт пен бейқамдықтың арасындағы тартысты нанымды көрсете білген.
Дала даналығынан алар тағылым
Киікке қатысты мақалдар — жай ғана аңшылық немесе табиғат бақылауларының жазбасы емес, ұрпаққа арналған терең әлеуметтік кодекс. Ақбөкеннің жүйріктігі мен тағдырындағы қауіп-қатерлерді өз тұрмысымен салыстыра отырып, халқымыз басшыны дұрыс таңдауға, шешім қабылдауда екіұдай болмауға және әрдайым сақтық пен байсалдылықты сақтауға үндеген.