Тоқал туралы мақал-мәтелдер: Отбасы иерархиясы мен халықтық түйін
Дәстүрлі қазақ қоғамында тоқал алу әдет-ғұрпы көбіне ұрпақ сабақтастығын сақтау, әулетті көбейту және әлеуметтік тұрмысты реттеу қажеттілігінен туындаған. Алайда бір шаңырақтың астында бірнеше әйелдің бас қосуы тұрмыстық үйлесіммен қатар, ішкі бәсекелестік пен күрделі қарым-қатынасты да қатар ала келген. Мұндай нәзік психологиялық және әлеуметтік ахуал халық ауыз әдебиетінде, әсіресе тапқыр да өткір мақал-мәтелдерде нақты көрініс тапқан.
Тоқал тақырыбына арналған халық мақалдары
Тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп құлағынан айрылыпты.
***
Тоқалын төрге шығарғанның төсі аспанға жетеді.
***
Тоқалы күшті болса, бәйбіше байдан безер.
***
Бәйбіше құдай бұйрығы, Тоқал иттің құйрығы.
***
Тоқалсыз еркек –сақалсыз теке.
***
Кеше келген тоқалдар — шөміш алып қоқаңдар…
***
Белгілі қосшың болмаса, Белің буып атқа бар! Тоқалыңыз болмаса, Бәйбішесімей отқа бар.
***
Атасы бардың жорғасы бар,Әжесі бардың дорбасы бар.Ағасы бардың «Вольвасы» бар,Тоқалы бардың сор басы бар.
Түсіндірме
Шаңырақтағы теңсіздік пен бәсеке
Қазақы ортада шаңырақтың ішкі тәртібі қатаң сақталған: бәйбіше – отбасының тірегі әрі тұрмыстың басқарушысы, ал тоқал – көбіне жас, кейін қосылған жан ретінде қабылданған. «Тоқалы күшті болса, бәйбіше байдан безер» немесе «Бәйбіше құдай бұйрығы, Тоқал иттің құйрығы» деген сөздер ер азаматтың әділетті таразы бола алмауы үйдегі тепе-теңдікті бұзатынын меңзейді. Егер отағасы бәйбішенің орнын елемей, тоқалына жөнсіз бұра тартса, үйде береке кетіп, ұрыс-керіс көбейетінін халық даналығы ертеден ашып көрсеткен.
Қанағатсыздық пен астамшылықтың зардабы
Кейбір нақылдарда тоқалдың бейнесі арқылы өз орнын білмей, астамшылық танытқан адамдар сыналады. «Тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп құлағынан айрылыпты» мәтелі барға қанағат қылмай, шамадан тыс билік пен дүние тілеудің соңы опық жегізетінін ұқтырады. Ал «Кеше келген тоқалдар — шөміш алып қоқаңдар…» деген сөз үйге не ұжымға жаңа келіп, тәжірибесі мен еңбегі сіңбей жатып, ошақ билігіне (шөмішке) таласқандардың әдепсіз мінезін әжуалайды.
Қазіргі тұрмыстық контекст пен астарлы мысалдар
Бұл сөздер тек отбасылық қарым-қатынаспен ғана шектелмейді. Бүгінгі күнде «тоқал» ұғымы әлеуметтік ортада қызметке жаңа келіп, үлкендердің алдын кесіп өткісі келетін жас мамандарға немесе орынсыз амбициясы бар жандарға қатысты ауыспалы мағынада да айтылады. Ал «Атасы бардың жорғасы бар… Тоқалы бардың сор басы бар» сияқты заманауи ұйқастар көп әйел алудың оңай ермек емес, ер азаматқа артылар ауыр жауапкершілік пен бас ауруы екенін ирониямен еске салады.
Жиі қойылатын сұрақтар
1. «Тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп құлағынан айрылыпты» мақалы қандай мағына береді?
Бұл мақал қанағатсыздық пен шамадан тыс өркөкіректіктің түбі жақсылыққа апармайтынын білдіреді. Қолдағы барына шүкір етпей, лайық емес билік пен мәртебеге ұмтылған жан соңында барынан да айырылып қалатынын ескертеді.
2. Бәйбіше мен тоқал арасындағы қарым-қатынас мақалдарда неліктен көбіне бәсеке ретінде суреттеледі?
Өйткені бір ер азаматтың назары мен отбасындағы ықпалға таласу табиғи түрде қызғаныш пен қақтығыс тудырған. Мақалдар арқылы халық ер адамға екі әйелдің арасындағы тепе-теңдікті әділ сақтаудың қаншалықты қиын әрі жауапты міндет екенін ашып көрсеткен.
3. «Кеше келген тоқалдар — шөміш алып қоқаңдар» сөзі бүгінде кімдерге қарата айтылады?
Бұл сөз өз орнын білмей, ортаға жаңадан қосыла салып үлкендерге ақыл айтатын, орынсыз билік жүргізгісі келетін асығыс әрі көргенсіз әрекеттерді сынау үшін қолданылады.