Қазақ дүниетанымында адамның басты құндылығы — оның ары мен абыройы. Денеге түскен таңба уақыт өте келе жазылып, ұмытылғанымен, бетке түскен ұят дағы ұрпақтан-ұрпаққа өшпес таңба болып қала бермек. Халық тіліндегі «қарабет» ұғымы кездейсоқ қателікті емес, азаматтықтан жұрдай болуды, масқаралық пен сертке опасыздықты сипаттайды. Сондықтан бабаларымыз өлімнен арды жоғары қойып, жазаның ең ауыры ретінде ұятқа қалуды бағалаған.
Қарабет туралы мақалдар
Қарабет қылғаннан қатын алма.
***
Қарабет жазылмайды, Жара бет жазылады.
***
Өтірік айтып қарабет болғанша, шынды айтып жара бет бол.
***
Қарабет болып қашқанша, Қайрат көрсетіп өлген артық.
Түсіндірме
Бұл мақалдарда намыс пен ұят мәселесі бірнеше негізгі қырынан ашылады:
- Тән жарасы мен ар тазалығы: «Қарабет жазылмайды, Жара бет жазылады» деген қағида адам болмысындағы екі өлшемді — өткінші тән күйі мен мәңгілік рухани абыройды қатар қояды. Қандай да бір соққыдан немесе шайқастан қалған тыртық адамды кемсітпейді, керісінше оның күрескерлігінің белгісі болуы мүмкін. Ал сатқындық немесе арсыздық салдарынан жиған «қарабеттік» қоғам жадынан ешқашан өшпейді.
- Шыншылдық пен алдаудың салдары: «Өтірік айтып қарабет болғанша, шынды айтып жара бет бол» нақылы шындықтың ащылығынан қорықпауға үйретеді. Ақиқатты бетке айту немесе мойындау адамға уақытша ауыртпалық (жара бет) алып келуі мүмкін, бірақ ол арды таза сақтайды. Ал өтірікпен абырой жинауға тырысқан жан түбінде ашылып, мәңгілік масқаралыққа тап болады.
- Ерлік пен ездік: «Қарабет болып қашқанша, Қайрат көрсетіп өлген артық» мақалы қазақы ерлік философиясының өзегін құрайды. Жауапкершіліктен, майданнан немесе қиындықтан қорқып қашу — тірі қалғанымен, өмір бойы қарабет болып өту деген сөз. Сондықтан халық арсыз тірліктен гөрі, намыс жолындағы табандылықты жоғары қойған.
- Әулеттің тазалығы: «Қарабет қылғаннан қатын алма» деген сөз отбасы құруда абыройлы, текті ортаны таңдаудың маңызын ескертеді. Бұл жерде тек жеке бастың емес, тұтас әулеттің рухани тазалығы мен ұрпақ тәрбиесіне тиетін салдары меңзеледі.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Қарабет» сөзінің түпкі мәні неде?Бұл ұғым ар-ұяттан айырылып, масқара болуды, ел алдында жүзі төмен қарап қалуды білдіреді. Қазақ дәстүрінде бұл ең ауыр рухани жаза болып саналған.
Неліктен мақалдарда тән жарасы қарабеттен жеңіл қойылады?Өйткені денедегі жара уақыт өте келе бітіп, жазылады. Ал кірлеген абырой мен бетке түскен күйе ұрпаққа дейін таңба болып қалатын рухани кесел болып есептеледі.
Шындықты айтып «жара бет» болу деген нені білдіреді?Бұл — ақиқатты айтқанда келетін уақытша қиындық пен ауыр сынға төтеп беру деген сөз. Ол өтірік айтып, артынан ашылып, қарабет болғаннан әлдеқайда қадірлі әрі абзал жол саналады.
Ата-баба мұрасындағы осы мақалдар адамды кез келген жағдайда ар-намысын биік ұстап, уақытша пайда мен қорқынышқа бола абыройын былғамауға шақырады.