Көз ұшында бұлдыраған қара жолдың бойында, жазық даланың төсінде жалғыз төмпешік мұнартады. Жолаушылап келе жатқан автордың назары осы бір бейітке ауғанда, қасындағы серігі Қасымжан күрсініп: «Бұл — Шұғаның белгісі ғой…» — деп сөз бастайды. Ат тұяғының бірқалыпты дүбірімен қатар өрілген осы бір қысқа ғана тіркес бүкіл даланы кернеген қасіретті махаббат дастанының шымылдығын түреді. Бейімбет Майлин шығарманы дәл осылай — өткен күннің өшпес жарасын тірілтетін тылсым жұмбақпен әрі ынтықтыратын драмалық нотамен ашады.
«Әңгіме ішіндегі әңгіме»: шебер өрілген композиция
Повестің басты ерекшелігі — қазақ әдебиетінде сирек кездесетін «әңгіме ішіндегі әңгіме» тәсілінің қолданылуы. Оқиғаны сырттай бақылаушы автор емес, сол трагедияның бел ортасында жүрген, Шұғаға туыс, Әбдірахманға адал дос болған Қасымжан баяндайды. Бұл тәсіл оқырманға жай ғана көркем хикаятты емес, жүректен өткен шынайы куәгерлік сырды тыңдап отырғандай әсер қалдырады.
Қасымжан — қос ғашықтың арасындағы дәнекер ғана емес, сол дәуірдегі қазақ ауылының көңіл-күйін, күндестік пен қараңғылықтың иірімін жақсы түсінген жан. Оның сабырлы, бірақ ішкі мұңға толы баяндауы арқылы оқырман сұлулық пен озбырлық бетпе-бет келген қатал шындыққа енеді.
Ауылға келген жаңа леп және қос жүректің үнсіз үндесуі
Оқиға қазақ даласына оқу-ағартудың сәулесі ене бастаған кезеңді суреттейді. Қаладан оқып, көзі ашылып келген жас мұғалім Әбдірахман — ауылдың ескі көзқарасына мүлде ұқсамайтын жаңа буын өкілі. Ол қараңғы елге білім мен парасаттылықтың лебін ала келеді. Дәл осы Әбдірахманның жолы ауылдың көркі, сөзі маржан, ақылы мен көркі сай Есімбек байдың ерке қызы Шұғамен тоғысады.
Шұға мен Әбдірахманның арасындағы сезім бірден лапылдаған от емес, бір-бірін қадірлеуден, ішкі рухани жақындықтан басталған кіршіксіз махаббат еді. Алайда қазақ даласының ғасырлар бойы қалыптасқан мызғымас салты бұл тазалықты қабылдауға дайын емес болатын: қыз тағдыры — ата-ананың саудасы, ал махаббат — басы артық еркелік саналатын дәуір еді.
«Шұға десе, Шұға еді-ау! Өзі де көркем, сөзі де көркем, ақылдылығы мен мінезіне жан тең келмейтін сұлу еді…»
Әлеуметтік қайшылық: күндестік құрған қақпан
Шұғаның Әбдірахманға деген ықыласы жергілікті би-болыстар мен байлардың намысына тиеді. Есімбек бастаған топқа малсыз, тегі «осал», бар байлығы — көкірегіндегі білімі ғана болған «оқыған қудың» бай қызына көз тігуі кешірілмес қылмыс болып көрінді. Мұнда жеке адамның бақыты емес, рулық менмендік пен таптық кеудемсоқтық бірінші орынға шығады.
Әбдірахманды Шұғадан айыру үшін ауыл шонжарлары аярлыққа басады: оған патша өкіметіне қарсы «саяси бүлікші», «ел ішіне іріткі салушы» деген жала жауып, үстінен арыз ұйымдастырады. Жазықсыз жас жігіт ұсталып, түрмеге жабылады. Бұл — даладағы жаңашылдықты тұншықтыруға ұмтылған ескі феодалдық кертартпалықтың қатыгез қадамы еді.
Аққудың қанаты сынуы: өкпе дерті және соңғы аманат
Сүйіктісінің нақақтан-нақақ қамалғанын естіген Шұғаның ішкі әлемі тас-талқан болады. Ол өз сезімін ашық қорғай алмайтын, қоғамның қатаң қағидаларына қарсы келе алмайтын қазақ қызының үнсіз қасіретіне көмеді. Сағыныш пен шарасыздық сұлу қыздың тәнін ғана емес, жанын да жегідей жейді. Ақыры Шұға ауыр дертке — өкпе ауруына (құрт ауруына) шалдығады.
Өлім аузында жатқан Шұға өзін осы күйге түсірген туғандарын қарғамайды, керісінше, олардың тасбауырлығын кешіргендей ұлы парасат танытады. Оның бар арманы — өлер алдында ғашығының дидарын бір көру еді. Осы үмітпен ол Әбдірахманға арнап қоштасу хатын жазады. Бұл хат — өмірден ерте солған нәзік сезімнің, еркіндікке жете алмаған дала аруының жүрек қылынан шыққан соңғы аманаты болатын.
Шешім: тым кеш келген ақиқат
Әбдірахманның кінәсіздігі дәлелденіп, ол түрмеден босап шығады. Бірден ауылға, ғашығына қарай құстай ұшады. Алайда тағдыр қатал еді: Әбдірахман ауыл шетіне іліккенде, алдынан қаралы дауыс шығып, жоқтау айтылып жатады. Шұға соңғы демін жаңа ғана тапсырған еді.
Жігіттің сүйіктісінің суық жүзін ғана сипап, қабірінің басында аһ ұруы — бүкіл хикаяттың шарықтау шегі әрі жан төзгісіз трагедиясы. Сол күні Шұға мәңгілік мекеніне қойылған төбе кейін ел аузында «Шұғаның белгісі» атанып, жазықсыз құрбан болған ғашықтардың ескерткішіндей далада дараланып қалады.
Бейімбет Майлин жаңалығы және шығарманың тағылымы
Бейімбет Майлин «Шұғаның белгісі» арқылы қазақ әдебиетінде психологиялық прозаның озық үлгісін жасады. Ол кейіпкерлерін жай ғана аянышты етіп көрсетпейді, олардың әрбір күйзелісін, ішкі толғанысын қарапайым да шымыр детальдармен бедерлейді.
Бұл шығарма — тек баянсыз махаббат хикаясы ғана емес. Бұл — қазақ қоғамындағы әйел теңсіздігіне, ескіліктің тамырына балта шабуға шақырған, адам құқығы мен сүю еркіндігін биікке көтерген гуманистік туынды. «Шұғаның белгісі» ғасыр өтсе де, әділетсіздік пен озбырлыққа қарсы қойылған мәңгілік ескерткіш болып қала береді.