1909 жылдың күзінде Ресей империясының Ішкі істер министрлігі мен Баспасөз істері жөніндегі бас басқармасының кеңселеріне Ресейдің түкпір-түкпірінен алаңдаушылыққа толы құпия баянаттар қарша борады. Империя тыңшылары мен жандармерия қызметкерлері орасан зор дала өлкесінде саяси дүмпуге ұқсас жаңа қозғалыстың пайда болғанын ескертіп жатты. Бір қызығы, бұл дүрбелеңді тудырған қарулы көтерілісшілер жасағы немесе шет мемлекеттердің астыртын тыңшылары емес еді. Отарлық жүйенің зәре-құтын қашырған — Уфа қаласындағы қарапайым ғана баспаханадан шыққан, небары екі теңгелік, бар-жоғы бірнеше ондаған беттен тұратын кішкентай ғана өлеңдер жинағы болатын. Оның мұқабасында қара сөзбен соғылған болаттай өткір екі-ақ сөз жазылған еді: «Оян, қазақ!». Бұл кезде кітап авторы — Торғай даласының түлегі Міржақып Дулатұлы небары 24 жаста болатын.
«Шәрқ» баспаханасынан таралған ұран
Міржақып бұл жинақты шығару үшін ұзақ уақыт бойы баспагер іздеді. Қазақ даласындағы цензураның қыспағы бұл кітапты жергілікті жерлерде басуға мүмкіндік бермейтіні айдан анық еді. Сол себепті жас қаламгер Уфа қаласына барып, жергілікті татар зиялылары ұйымдастырған «Шәрқ» (Шығыс) баспаханасының көмегіне жүгінеді. Жинақ жарық көрген сәттен-ақ оқиғалар күрт дамыды.
Кітап сөрелеріне түскен мың дана шағын кітапша қолма-қол тарап, қазақ даласының түкпір-түкпіріне найзағайдай жылдамдықпен жетті. Орынбор, Торғай, Ақмола, Семей, тіпті Түркістан өлкесіне дейін жеткен жырлар сауатты қазақтардың төсек басында оқитын, сауатсыздарының көкірегіне тыңдап тоқитын қасиетті жазбасына айналды. Сөз өнеріне құмар халық жинақтағы толғауларды көз жасын төге отырып оқыды. Бұл жай ғана мұң-шер емес, ұлттық намысты шабақтап оятатын саяси үндеу еді:
«Көз аш, оян, қазақ, көтер басты,Өткізбей қараңғыда бекер жасты.Жер кетті, дін нашарлап, хал һәлак боп,Қазағым, енді жату жарамас-ты…»
Патша цензурасы кітаптан неге қатер көрді?
Империялық цензура алғашында шағын көлемді жыр жинағынан күдіктене қоймаған болатын. Алайда кітап қазақ арасында ауыздан-ауызға көшіп, ел ішіндегі наразылық рухын қоздыра бастағанда, арнайы тілмаштар мен құпия қызметтің сарапшылары оны орыс тіліне жедел аударып, Петерборға жолдады. Құжаттарды мұқият оқып шыққан цензорлар төбе шаштары тік тұратындай қауіп көрді. Кітаптан табылған басты «мемлекеттік қылмыстар» мыналар еді:
- Жер мәселесі және отарлау саясатын әшкерелеу: Столыпиннің аграрлық реформасы аясында Ресейдің ішкі губернияларынан қарашекпенділерді қазақтың шұрайлы жерлеріне мыңдап көшіру саясаты жүріп жатқан тұс еді. Міржақып кітабында қазақтың ата-қонысы талан-таражға түсіп, өз жерінде өзі қаңғырып қалу қаупі төнгенін ашық айыптады. Бұл патша өкіметінің ресми жер саясатын тікелей жоққа шығару деп бағаланды.
- Ұлттық теңдік және құқықтық талап: Автор қазақ халқын құқықсыз бұратана (инородец) емес, өз тағдырын өзі билеуге құқылы өркениетті халық ретінде көрсетті. Мемлекеттік думадағы қазақ депутаттарының құқығы шектелгенін батыл сынға алды.
- Ағартушылық арқылы қарсылыққа шақыру: Міржақып халықты қара күшпен бүлік шығаруға емес, ғылым-біліммен қаруланып, өз құқығын заң жүзінде қорғай алатын саналы ұлт болуға шақырды. Империялық отаршылдық идеология үшін ең үлкен қауіп дәл осы — бодан халықтың саналық тұрғыда көзі ашылып, есесін заңды жолмен сұрауы болатын.
Ішкі істер министрлігінің баянаттарында «Бұл жинақ бұратана халық арасында мемлекеттік құрылысқа деген өшпенділікті туғызады және оларды билікке бағынбауға үгіттейді» деген қорқынышты үкім жазылды.
Қуғын-сүргін: тәркілеу және жасырын қолжазбалар
1910 жылдың басында Баспасөз істері жөніндегі бас басқарма «Оян, қазақ!» кітабының барлық данасын тәркілеу туралы шұғыл жарлық шығарды. Жандармерия Уфадағы «Шәрқ» баспаханасына тінту жүргізіп, қоймада қалған даналарын жалма-жан тәркіледі. Артынша бүкіл қазақ даласы бойыншы уезд бастықтары мен полиция орындарына кітапты табу, оны сақтаған және таратқан адамдарды қатаң жазаға тарту туралы құпия циркулярлар таратылды.
Алайда патша жендеттері кешіккен еді. Кітаптың көп бөлігі әлдеқашан ел арасына тарап кеткен болатын. Полицияның ауылдар мен жәрмеңкелерде жүргізген рейдтері нәтиже бермеді: қазақтар кітапты киіз үйлердің туырлығы арасына, сандықтардың түбіне жасырды. Тіпті кітабы жоқ ауылдарда молдалар мен сауатты азаматтар жинақты бастан-аяқ қағазға қолмен көшіріп, бір-біріне таратты. Сөйтіп, империя күштеп өшіргісі келген кітап бірнеше ай ішінде халықтың ортақ қазынасына айналып, дала жыршылары оның өлеңдерін күй мен әнге қосып шырқай бастады.
Тұтқындау және Семей түрмесіндегі күндер
Өз идеясының халық жүрегінен орын тапқанын көрген Міржақып қуғыннан тайсалмады. Ол 1911 жылы Орынборда кітаптың екінші басылымын қайта шығаруға күш салды. Бұл империяның қатал цензурасына ашықтан-ашық тасталған саяси айбат еді.
Патшалық биліктің жауабы да көп күттірмеді. 1911 жылдың жазында Міржақып Дулатұлы тұтқындалып, Семей түрмесіне жабылды. Оған патша тағына және қолданыстағы мемлекеттік құрылысқа қарсы бүлікшіл идеяларды насихаттады деген ауыр саяси айып тағылды. Тергеу бір жылдан астам уақытқа созылып, Міржақып бір жарым жыл бойы сыз басқан тар камерада отырды.
Бірақ түрме қабырғасы оның жігерін мұқата алмады. Түрмеден шыққаннан кейін ол бірден ұлт көсемі Ахмет Байтұрсынұлымен бірге қазақ баспасөзінің атасы болған әйгілі «Қазақ» газетін шығаруға білек сыбана кірісті. «Оян, қазақта» көтерілген әрбір идея енді осы газет арқылы бүкіл ұлттың күнделікті саяси бағдарламасына айналатын еді.
Алаш мұратының бағдаршамы
Міржақып Дулатұлының «Оян, қазағы» әдебиет тарихындағы кезектегі поэтикалық жинақ қана емес еді. Бұл — ұйқыда жатқан тұтас бір халықтың рухани паспорты, алда келе жатқан Алаш ұлт-азаттық қозғалысының ресми емес манифесі болатын. Дәл осы кітап арқылы қазақ қоғамында «бодандық психологиядан» «азаттық ұғымына» қарай сапалық секіріс жасалды.
Патша шенеуніктері қағазға басылған кітаптың көзін жойып, тиражын тәркілеп, авторын темір тордың ар жағына қамағанымен, сол кітап жағып кеткен ұлттық сана отын сөндіре алмады. Қағазды өртеу оңай болғанмен, ұлт жадына мәңгілікке сіңген азаттық рухын ешқандай жандармерия да, ешбір империялық пәрмен де тәркілей алмайтынын тарих айқын дәлелдеп берді.