Неке шарты: оны қалай дұрыс жасасу керек, құжатқа қандай талаптарды қосуға тыйым салынған және күшін жою тетіктері

Қоғамда неке шартына қатысты екі қарама-қайшы қате түсінік қалыптасқан: біреулер оны «болашақ шаңыраққа деген сенімсіздіктің белгісі» деп санаса, енді біреулері Голливуд фильмдеріндегідей «жұбайы көзге шөп салса, барлық мүлкінен қағатын жазалау құралы» ретінде қабылдайды. Алайда Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес («Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексі), неке шарты – адамның жеке өміріне араласатын моральдық қадағалаушы емес, тек ерлі-зайыптылардың мүліктік құқықтары мен міндеттерін өзара келісіммен реттейтін заңды құрал. Бұл – ажырасуға дайындық емес, керісінше, отбасылық қаржыны ашық әрі сауатты басқарудың өркениетті мәдениеті.

Неке шарты қашан және қалай жасалады?

Заң талабы бойынша неке шартын екі кезеңде жасасуға болады:

• Неке мемлекеттік тіркеуге алынғанға дейін: бұл жағдайда шарт алдын ала рәсімделгенімен, ол АХАТ (РАГС) органдарында неке ресми қиылған сәттен бастап қана заңды күшіне енеді. Егер жастар шарт жасасып, бірақ үйленбей кетсе, құжаттың ешқандай заңдық салдары болмайды.
• Некеде тұрған кез келген уақытта: ерлі-зайыптылар отасқандарына қанша жыл өтсе де, ортақ мүліктерін құқықтық тұрғыдан реттеу үшін шарт жасаса алады. Мұндай жағдайда ол қол қойылып, куәландырылған күннен бастап өз күшіне ие болады.

Басты талап: Неке шарты міндетті түрде жазбаша жасалып, нотариалды тәртіппен куәландырылуы тиіс. Қарапайым қолхат немесе нотариус бекітпеген келісімшарт заң алдында жарамсыз (түкке тұрғысыз) болып саналады.

Рұқсат етілген шеңбер: шартта нені реттеуге болады?

Әдетте заң бойынша ерлі-зайыптылардың неке кезінде тапқан барлық дүниесі «ортақ бірлескен меншік» болып саналады және ажырасқан жағдайда қақ бөлінеді. Алайда неке шарты арқылы мүліктік режимді өз қалауыңызша өзгертуге мүмкіндік бар:

• Жеке меншік режимі: Мәселен, «кімнің атына рәсімделсе, мүлік соған ғана тиесілі болады» деген талап қоюға болады. Бұл әсіресе бизнеспен айналысатын, кәсіпкерлік тәуекелдері жоғары адамдар үшін маңызды (бір тараптың қарызы екінші тараптың мүлкіне өндірілмейді).
• Үлестік меншік режимі: Мүлікті тең емес үлестерге бөлу (мысалы, пәтердің 70%-ы бір жұбайға, 30%-ы екіншісіне).
• Болашақта сатып алынатын мүлік: Қазір қолыңызда жоқ, бірақ алдағы уақытта алынатын автокөлік, пәтер, жер телімдері немесе инвестициялық активтердің тағдырын алдын ала шешіп қоюға болады.
• Кірістер мен шығыстарды бөлу: Отбасы бюджетін кім және қалай толтыратынын, коммуналдық қызметтерді, демалысты, балалардың оқу ақысын қай тарап өтейтінін белгілеу.
• Несиелер мен қарыз міндеттемелері: Ең өзекті сауалдардың бірі. Шартта тұрғын үй несиесі (ипотека) немесе тұтынушылық несие қай тараптың атына алынса, соның жеке міндеттемесі болып қалатынын немесе екі жақтың ортақ борышы екенін нақты бекітуге болады.

Заңмен қатаң тыйым салынған талаптар: құжатқа не кірмейді?

Көпшілік неке шартына кез келген талапты енгізуге болады деп қателеседі. Қазақстан заңнамасы ерлі-зайыптылардың жеке құқықтары мен адамгершілік бостандығын мүліктік келісімге байлауға түбегейлі тыйым салады. Егер шартқа мынадай тармақтар кірсе, құжат ішінара немесе толықтай жарамсыз деп танылады:

1. Азаматтық құқық қабілеттілігі мен бостандығын шектеу: Жұбайының кәсіп немесе мамандық таңдауына тыйым салу («әйелім жұмыс істемейді», «тек осы салада оқиды»), тұрғылықты мекенжай мен жүріп-тұру еркіндігін шектеу («басқа қалаға көшуге құқығы жоқ») заңсыз.
2. Жеке мүліктік емес қатынастарды реттеу: Сүйіспеншілік, құрмет, сыйластық секілді сезімдерді шартпен міндеттеу мүмкін емес. Сондай-ақ «опасыздық жасаса (көзге шөп салса) – мүлкінен айырылады немесе 10 миллион теңге айыппұл төлейді» деген талаптарды жазуға болмайды. Нотариус мұндай талабы бар құжатты куәландырмайды.
3. Балалардың құқықтарына қол сұғу: Ажырасқан жағдайда баланың кіммен қалатынын, оның тәрбиесіне кім жауап беретінін неке шартымен алдын ала шешуге болмайды. Баланың құқығы мүліктік келісімде саудаланбайды.
4. Алимент құқығынан бас тартқызу немесе оны шектеу: Балаға берілетін алиментті заңда белгіленген мөлшерден (1 балаға – 1/4, 2 балаға – 1/3 табыс) төмендетіп бекітуге, сондай-ақ жүктілік кезіндегі, 3 жасқа дейінгі бала күтіміндегі немесе еңбекке жарамсыз болып қалған мұқтаж жұбайдың заңды алимент алу құқығынан бас тартқызуға тыйым салынады.
5. Бір тарапты аса қолайсыз (кабалалық) жағдайда қалдыру: «Ажырасқан кезде бүкіл ортақ мүлік түгелдей күйеуіне өтеді, ал әйелі ешнәрсесіз қалады» деген мазмұндағы келісім сотта бірден күшін жояды.

Шарттың күшін жою, өзгерту және жарамсыз деп тану тәртібі

Неке шарты – еркін ойыншық емес. Ең басты қағида: неке шартынан біржақты тәртіппен (өздігінен) бас тартуға заң жол бермейді. Сіз ертең «бұл шарт маған ұнамай қалды, енді орындамаймын» деп айта алмайсыз.

Құжатты өзгерту немесе күшін жоюдың екі ғана заңды жолы бар:

• Өзара келісім бойынша: Ерлі-зайыптылар кез келген уақытта бұрынғы келісімді өзгертуге немесе күшін толық жоюға келісе алады. Ол үшін нотариусқа бірге барып, жаңа қосымша келісім немесе шарттың күшін жою туралы құжат рәсімдеуі қажет.
• Сот тәртібімен: Егер бір тарап келісімді өзгертуден немесе бұзудан бас тартса, екінші тарап сотқа жүгіне алады. Сот мына жағдайларда шартты өзгертуі, бұзуы немесе оны толықтай жарамсыз деп тануы мүмкін:
  • Шарт жасасу кезінде заң талаптары өрескел бұзылса (жоғарыда аталған тыйымдар салынса);
  • Бір тарап шарт талаптарын өрескел және жүйелі түрде бұзса;
  • Құжат қорқыту, мәжбүрлеу немесе алдау арқылы жасалса;
  • Шарт жұбайлардың біреуін өте қолайсыз, материалдық жағынан дәрменсіз жағдайда қалдырса (кабалалық мәміле).

Неке шартын жасауды жоспарлағандарға 4 қадам

Егер сіз жұбайыңызбен бірге осы қадамға баруды жөн көрсеңіз, процесті мына жүйе бойынша жүргізіңіз:

1. Ашық сөйлесіңіз: Мүліктік сауалдарды емоциясыз, сенімсіздік ретінде емес, екі тараптың да қаржылық қауіпсіздігі мен бизнесінің дербестігін қорғау тетігі ретінде талқылаңыз.
2. Мүлік пен қарыздардың тізімін жасаңыз: Қолда бар жылжымайтын және жылжымалы мүліктерді, банктегі салымдарды, сондай-ақ несиелер мен бизнес үлестерін нақты қағазға түсіріңіз.
3. Заңгермен немесе нотариуспен кеңесіңіз: Жеке талаптарды қоспай, тек ҚР заңы рұқсат еткен шеңберде сауатты жоба дайындаңыз. Заңсыз талаптар (айыппұл, жеке басты шектеу) енгізілсе, құжаттың ертең сотта күлі көкке ұшатынын ұмытпаңыз.
4. Нотариусқа барып, қол қойыңыз: Екі тарап та жеке куәліктерімен және неке туралы куәлікпен (егер неке тіркелген болса) нотариус алдында құжатты ресми бекітіңіз.