Дүкен сөресінен 500 теңге деп таңдаған затыңыз кассада 750 теңге болып шықса, сіз тек сөреде көрсетілген 500 теңгені ғана төлеуге құқылысыз. Заң бойынша кассир артық ақша талап ете алмайды, ал сауда орнының «бағаны ауыстырып үлгермедік» деген сылтауы заң алдында түкке тұрғысыз. Тұтынушы ретінде сіздің құқығыңыз мемлекеттік заңнамамен толық қорғалған.
«Жария оферта» қағидаты: заң не дейді?
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі мен «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» Заңына сәйкес, дүкен сөресіне қойылған тауар мен оның баға белгісі (ценник) — көпшілікке арналған ресми келісімшарт, яғни «жария оферта» болып табылады.
Жария оферта дегеніміз — сатушының «мен осы тауарды дәл осы көрсетілген бағаға кез келген сатып алушыға сатуға дайынмын» деген ресми міндеттемесі. Сіз тауарды қолыңызға алған сәтте осы шартпен келіскен боласыз. Сондықтан кассада бағаның кенеттен өсіп кетуі — келісімшарт талаптарын біржақты әрі заңсыз өзгерту болып саналады.
Сатушылардың кең таралған сылтаулары және оларға құқықтық жауап
Кассада баға айырмашылығы шыққан кезде қызметкерлер көбінесе кінәні сыртқы жағдайларға ысырып, жауапкершіліктен қашуға тырысады. Олардың негізгі уәждеріне құқықтық тұрғыдан мынадай жауап беріледі:
- «Баға бүгін ғана өсті, ауыстырып үлгермедік». Сатушылардың үлгермеуі немесе дүкендегі жұмыс қолының жетіспеушілігі — сауда орнының ішкі ұйымдастыру мәселесі. Дүкеннің ішкі кемшіліктері ешқашан тұтынушының қалтасына жүктелмеуі тиіс. Заң жүзінде жаңа баға сөреге ілінбейінше, ол күшіне енбейді.
- «Бағдарламада солай тұр, біз бағаны өзгерте алмаймыз». Касса жүйесі — дүкеннің ішкі құралы ғана. Техникалық жағдайлар заң нормаларынан жоғары тұрмайды. Кассир немесе әкімші баға айырмасын жүйе арқылы қолмен түзетуге немесе жеңілдік түрінде шегеріп беруге міндетті.
- «Ұнамаса, алмаңыз». Бұл — заңсыз талап. Сатушы саудаға шығарылған тауарды көрсетілген бағамен сатудан үзілді-кесілді бас тарта алмайды. Бұлай ету тұтынушы құқығын өрескел таптау болып табылады.
Қате әрекет: Ашуланып, кассирмен жеке ұрысқа бару немесе «уақытым жоқ» деп артық соманы үнсіз төлеп кетіп қалу.Дұрыс әрекет: Сабырлық сақтап, кассирге немесе әкімшіге ҚР «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» Заңын еске салып, сөредегі бағамен сатуды талап ету.
Дау туындағанда не істеу керек: қадамдық алгоритм
Егер бағалардың сәйкес келмеуіне тап болсаңыз, дауды даурықпай, нақты заң талаптарына сүйене отырып шешу үшін мына төрт қадамды орындаңыз:
- 1-қадам: Сөредегі баға белгісін суретке түсіріп алыңыз. Кассаға жетпей тұрып немесе баға сәйкессіздігі белгілі болған бойда сөреге барып, бағаны фотоға немесе видеоға түсіріңіз. Кадрде тауардың атауы, салмағы, құны және мүмкіндігінше штрих-коды анық көрінуі керек. Бұл — сіздің басты заттай айғағыңыз.
- 2-қадам: Кассирден сөре бағасымен есептеуді талап етіңіз. Егер кассир «менің құқығым жоқ» деп бас тартса, дереу дүкен әкімшісін (администратор) немесе ауысым жетекшісін шақыруын сұраңыз. Әдетте, кәсіби басқарушылар заңды жақсы білетіндіктен, дауды сол жерде шешіп, тауарды сөре бағасымен беріп жатады.
- 3-қадам: Айырмашылық кейін байқалса — ақшаны қайтаруды сұраңыз. Көп жағдайда тұтынушы артық төлегенін чекті тексергенде ғана байқайды. Мұндай жағдайда кассадан кетпей тұрып, қолыңыздағы чекті және тауарды көрсетіп, сөредегі бағамен салыстырып, арадағы айырма соманы қайтаруды талап етіңіз. Дүкен айырманы қолма-қол немесе картаңызға қайтаруға міндетті.
- 4-қадам: Шағымдар кітапшасына жазыңыз. Басшылық сөредегі бағамен есептеуден бас тартса, дүкеннің «Шағымдар мен ұсыныстар кітабын» талап етіп, болған жағдайды (күні, уақыты, тауар атауы, бағалар айырмашылығы) егжей-тегжейлі жазып қалдырыңыз. Дүкен атына екі дана етіп жазбаша талап-арыз жазып, біреуіне сауда орнының белгісін қойғызып алып кетуге де болады.
Дүкен талапты орындамаса: айыппұлдар мен шағымдану жолы
Егер дүкен әкімшілігі заңды талаптарды орындаудан саналы түрде бас тартса, мәселені мемлекеттік органдар арқылы шешуге болады. Бұл ретте тұтынушы сотқа бармай-ақ, тиісті өкілетті органдарға жүгіне алады.
ҚР Сауда және интеграция министрлігіне қарасты Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитетіне немесе өңірлік департаментке e-Otinish мемлекеттік бірыңғай порталы арқылы шағым түсіруге болады. Арызға мына құжаттарды тіркеңіз:
- Сөредегі баға белгісінің анық фотосы;
- Кассалық фискалды чек;
- Егер бар болса, шағымдар кітапшасына жазылған жазбаның суреті немесе дүкенмен жазысқан талап-арыз көшірмесі.
Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне (ӘҚБтК) сәйкес, тұтынушыға тауардың бағасы туралы дұрыс ақпарат бермеу және тұтынушыны алдау (артық бағамен сату) бойынша кәсіпкерлік субъектісінің санатына байланысты 10-нан 50 айлық есептік көрсеткішке (АЕК) дейін және одан да жоғары мөлшерде әкімшілік айыппұл салынады. Мұндай айыппұл көлемі кез келген баға айырмашылығынан әлдеқайда көп болғандықтан, ресми тексерудің басталғаны туралы естіген сауда нүктелері өз қатесін тез түзетеді.
Тұтынушының ішкі ұстанымы: ұят емес, заңды құқық
Кейде тұтынушылар «100-200 теңге үшін касса алдында дауласып, уақыт кетіріп, адамдарды кезекте күттіріп ұят болар» деген оймен үнсіз қалады. Алайда бұл — ұяттың емес, тұтынушылық сауаттылықтың өлшемі. Әр сатып алушыдан 100 теңгеден артық алынған сома дүкен үшін миллиондаған заңсыз табысқа айналуы мүмкін.
Касса алдында өз ақшаңыз бен заңды құқығыңызды талап ету — қоғамдық сауда мәдениетін қалыптастырады. Баға сәйкессіздігін көрген кезде дауыс көтермей, сабырлы да нық үнмен: «Заң бойынша сіздер тауарды сөредегі бағамен сатуға міндеттісіздер, сондықтан айырмасын қайтаруларыңызды сұраймын» деген бір ғана нақты сөйлем құқығыңызды қорғауға жеткілікті.