Әлеуметтік желілердегі репосттар, Change.org немесе шетелдік басқа платформаларда ондаған мың дауыс жинаған үндеулер Қазақстанның мемлекеттік органдары үшін ешқандай заңды міндеттеме туғызбайды. Олар билік назарына ілігуі мүмкін, бірақ Үкіметті ресми шешім қабылдауға мәжбүрлейтін құқықтық күші жоқ. Қазақстан Республикасында мемлекеттік мекемелерді ресми қарауға міндеттейтін жалғыз заңды құрал — мемлекеттік epetition.kz порталы. 2024 жылдан бастап қолданысқа енген жаңа тетік бойынша бастама көтерудің қатаң талаптары мен өз ережелері бар.
Петицияны кім бере алады және оған кімдер қол қояды?
Ресми петиция ұсыну құқығы тек Қазақстан Республикасының кәмелетке толған (18 жастан асқан) азаматтарына тиесілі. Бастаманы жеке азамат та, азаматтар тобы да ұсына алады. Бұл ретте электрондық цифрлық қолтаңбаның (ЭЦҚ) болуы немесе Digital ID арқылы сәйкестендіруден өту — басты шарт.
Шетел азаматтары, азаматтығы жоқ тұлғалар, заңды тұлғалар немесе анонимді қолданушылар петиция жариялай алмайды және оған дауыс беруге де құқығы жоқ. Бұл жүйеге боттар мен сыртқы күштердің араласуын болдырмау үшін жасалған заңды сүзгі болып табылады.
Қандай мәселелер бойынша петиция қабылданбайды?
Көптеген бастамалар портал модерациясынан өте алмай қалады. Себебі Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің (ӘРПК) 90-4-бабында петиция тақырыбы бола алмайтын мәселелердің нақты тізімі бекітілген. Төмендегі сауалдар бойынша петиция ұсынуға тыйым салынады:
- Мемлекеттің егемендігі мен шекарасы: Қазақстан Республикасының унитарлығын, аумақтық тұтастығын, мемлекеттік шекарасын және басқару нысанын өзгерту;
- Сот төрелігі және тергеу: Нақты қылмыстық, азаматтық немесе әкімшілік істер бойынша сот шешімдерін қайта қарауды немесе тергеу барысына араласуды талап ету;
- Ұлттық қауіпсіздік және қорғаныс: Құқықтық тәртіп, әскери қауіпсіздік және арнайы мемлекеттік органдардың қызметіне қатысты құпия мәселелер;
- Кадрлық тағайындаулар: Президент, Премьер-министр, Парламент палаталарының төрағалары, Конституциялық Сот төрағасы мен судьялары, Бас прокурор секілді саяси лауазым иелерін тағайындау немесе қызметінен босату;
- Қаржы, салық және рақымшылық: Республикалық және жергілікті бюджеттерді қайта бөлу, салық мөлшерлемелерін күшпен өзгерту, сондай-ақ азаматтарға рақымшылық (амнистия) жариялау немесе кешірім жасау.
Маңызды құқықтық ескертпе: Егер сіздің петицияңыз жоғарыда аталған тыйымдардың кем дегенде біреуіне жанасса, модератор өтінішті еш түсіндірусіз қайтарады. Мысалы, «пәленше шенеунік қызметінен кетсін» деген талап қабылданбайды, бірақ «пәленше саладағы нормативтік актілерге өзгеріс енгізілсін» деген ұсыныс заң талаптарына сай келеді.
Петиция ұсыну алгоритмі: Модерациядан дауыс беруге дейін
Платформада петиция жариялау белгілі бір реттілікпен жүзеге асады. Ол үш негізгі сатыдан тұрады:
- Өтінім беру: epetition.kz порталына ЭЦҚ арқылы кіріп, өтініш нысанын толтырасыз. Мұнда мәселенің мәні, негіздемесі және нақты қандай мемлекеттік органға бағытталғаны айқын көрсетілуі тиіс.
- Модерация тексерісі (20 жұмыс күніне дейін): Уәкілетті орган (Мәдениет және ақпарат министрлігі) ұсынылған мәтінді заңнамаға сәйкестігін тексереді. Егер қайшылық болмаса, петицияға алғашқы тіркеу беріледі.
- Бастапқы қолдау (50 дауыс): Модерациядан өткен соң, бастама бірден жалпыхалықтық дауыс беруге шықпайды. 10–20 күн ішінде өтініш кемінде 50 азаматтың алдын ала қолдауын жинауы шарт. Осы межеден өткен соң ғана петиция ресми түрде жарияланып, оған барша жұртшылық дауыс бере алады.
Дауыс жинау мерзімі және шекті дауыс сандары
Ресми жарияланған петицияға қол жинау үшін 6 ай уақыт беріледі. Мемлекеттік органның оны міндетті түрде қарауы үшін бастама деңгейіне қарай мынадай шекті дауыс саны (кворум) жиналуы қажет:
Деңгейі
Қараушы орган
Қажетті дауыс шегі
Аудандық маңызы бар
Аудан әкімдіктері мен мәслихаттары
Тұрғындар санының 2,5%-ы (кемінде 2 500 дауыс)
Облыстық маңызы бар
Облыс әкімдіктері мен мәслихаттары
Тұрғындар санының 1%-ы (шамамен 20 000–30 000 дауыс)
Республикалық маңызы бар қалалар
Астана, Алматы, Шымкент әкімдіктері
Кемінде 50 000 дауыс
Үкіметтік / Жалпыұлттық
ҚР Үкіметі, министрліктер мен ведомстволар
Кемінде 50 000 дауыс
Дауыс жиналған соң петиция қалай қаралады?
Шекті 50 000 дауыс жиналған сәттен бастап уәкілетті мемлекеттік органның қатаң регламенттелген қарау механизмі іске қосылады:
- Мерзімі: Мемлекеттік органға петицияны жан-жақты қарап, шешім шығару үшін 40 жұмыс күні беріледі.
- Жұмыс тобы: Жауапты орган петиция авторларын, тәуелсіз сарапшыларды, қоғамдық кеңес мүшелерін және мүдделі тұлғаларды міндетті түрде қосып, арнайы жұмыс тобын құрады.
- Жария талқылау: Мәселе жабық кабинеттерде емес, қоғамға ашық түрде, бейнежазбасы немесе тікелей эфирі қамтамасыз етіле отырып талқылануға тиіс.
- Қорытынды шешім: Петиция бойынша шешімді мемлекеттік органның бірінші басшысы (министр немесе әкім) жеке өзі қабылдайды және қол қояды. Шешім portal-да көпшілікке жария етіледі. Ол үш түрлі болуы мүмкін: петицияны толық қанағаттандыру, жартылай қанағаттандыру немесе дәлелді бас тарту.
Бастамашылар жиі жіберетін үш қателік
Портал жұмысы көрсеткендей, көтерілген үндеулердің көпшілігі техникалық немесе логикалық қателердің кесірінен дауыс жинауға жетпей жатады:
- Эмоцияға салыну және құқықтық дәйектің жоқтығы: Мәтін ашынған халықтың айқайы емес, нақты қолданыстағы заң баптарына сілтеме жасалған, зардабы мен шешімі сарапталған құжат болуы қажет.
- Құзыретті дұрыс анықтамау: Жергілікті ауданның немесе қаланың мәселесін министрлікке, ал Үкімет құзырындағы заңнаманы әкімге бағыттау өтінімнің қайтарылуына алып келеді.
- Көп мәселені бір петицияға тоғыстыру: Бір мәтінде бір мезгілде зейнетақы жасын төмендетуді, жолдарды жөндеуді және азық-түлік бағасын бақылауды талап ету өтінімді бірден жарамсыз етеді. Бір петиция — тек бір ғана нақты мәселе.
E-Petition жүйесі — бұл бос эмоцияның емес, салмақты саяси-құқықтық мәдениеттің алаңы. Егер сіз қоғам үшін маңызды мәселені шешкіңіз келсе, науқанды әлеуметтік желідегі даудан емес, заң аясында нақты дәйектелген, нысаналы аудиториясы анық ресми бастама ретінде сауатты рәсімдеуден бастаңыз.