Көз алдымызға қазақы үйдің төріндегі ою-өрнекті төсеніштер елестегенде, көпшілігіміз сырмақ пен текеметті бір-бірінен айыра алмай, бір ұғым ретінде шатастырып жатамыз. Сырт көзге екеуі де қой жүнінен жасалған жылы киіз төсеніш болып көрінгенімен, түптеп келгенде бұлар — бір-біріне мүлде ұқсамайтын екі бөлек шеберлік мектебі, өзгеше технология және уақыт шығыны. Текемет — жүн талшықтарының табиғи түрде бір-біріне сіңіп бірігуі мен тұтасуы болса, сырмақ — нағыз сызу, пішу, ойыстыру және графикалық дәлдікпен тігу өнері.
Текемет: жүн талшығының бірігуі және «акварельдік» нәзіктік
Текемет басу — қауымдасып атқарылатын, таза физикалық күш пен төзімді талап ететін үдеріс. Ол үшін алдымен негіз ретінде жартылай піскен (әлі әбден басылып қатпаған) ақ немесе сұрғылт киіз дайындалады. Осы дайын болмаған киіздің бетіне шеберлер бос түтілген, түрлі түске (қызыл, көк, жасыл, сары) боялған жүнді алып, өз қиялындағы оюдың (қошқармүйіз, сыңармүйіз, тұмарша) сұлбасымен тікелей қолмен тарқатып орналастырады.
Ою салынған соң, бұл төсеніш шиге оралады да, бетіне қайнап тұрған ыстық су шашылады. Осыдан кейін ең жауапты кезең басталады: бірнеше адам шиді аяғымен тепкілеп, одан кейін шешіп, білегімен қарсы тер төге басады (білектейді). Ыстық су мен қысымның әсерінен жүнді құрайтын қабыршақтар бір-біріне айқасып, оюланған жүн негізгі киізге кірігіп, біртұтас қабатқа айналады.
Текеметтің басты ерекшелігі — оның оюларының жиегінде. Мұнда ине-жіп қолданылмайды, талшықтар еркін кірігетіндіктен, ою шеттері жұмсақ, бұлдырлау әрі шайылып түскен акварель суретіне ұқсайды. Бұл текеметке ерекше жылылық, табиғилық пен кең далалық еркіндік сыйлайды.
Сырмақ: сызба дәлдігі, ойыстыру шеберлігі және сыру өнері
Егер текемет бірнеше күнде білекпен басылып шығатын төсеніш болса, сырмақ — айлап, кейде жылдап тігілетін зергерлікке пара-пар қолөнер. Мұнда басты шикізат ретінде шала киіз емес, әбден піскен, тастай қатты, тығыз екі түрлі түсті (көбіне ақ пен қара, немесе қызыл мен көк) киіз қолданылады.
Сырмақтың негізгі құпиясы — ойыстыру әдісінде. Шебер екі түсті киізді бірінің үстіне бірін қойып, бетіне ою сызбасын түсіреді де, өткір кездікпен екі киізді бірдей қияды. Содан кейін қиылған бөлшектерді өзара алмастырады: ақ киізден ойылған оюдың орнына қара киізді, қара киіздің орнына ақ киізді контур бойынша дәл қондырады. Нәтижесінде бір мезетте бірдей оюмен екі бірдей сырмақтың беті (позитив және негатив нұсқасы) шығады — мұнда бірде-бір қиынды далаға кетпейді.
Бұдан соң шебер екі киіздің түйіскен аражігіне түрлі-түсті иірілген бау салып, жиек басады (жиектейді). Бұл сызықтарды бекітіп қана қоймай, өрнекті барынша аша түседі. Соңында бүкіл сырмақтың беті қос инемен немесе берік жіппен тығыз етіп параллель сызықтармен сырылады. «Сырмақ» атауының өзі осы сыру (жүйектеп тігу) әрекетінен шыққан. Сыру киізді тапжылмастай қатты етіп қатырады.
Сырмақ оюы — геометриялық тұрғыдан аса айқын, контурлары қатаң әрі жиектік сызықтары шегеленген нағыз графикалық туынды іспетті. Ол жиналғанда бүктелмейді, тек қалың орама болып оралады.
Текемет пен сырмақтың негізгі айырмашылықтары
ПараметрлерТекеметСырмақЖасалу материалыЖартылай піскен киіз және түтілген бос жүнӘбден пісірілген екі түсті тығыз киіз, жиек жібіОю салу тәсіліЖүнді жайып орналастыру, ыстық сумен білектеп сіңіруКиізді қабаттап ойып қию (ойыстыру), тігіспен біріктіруБеткі бедеріЖұмсақ, біркелкі тегіс, ою жиектері акварельдей шашыраңқыҚатқыл, бедерлі (сырылған), ою жиектері анық графикалықДайындалу уақытыСалыстырмалы түрде жылдам (1–3 күн)Ұзақ әрі көп уақытты алады (апталар немесе айлар)Тұрмыстағы орныКүнделікті төсеніш, жатуға арналған жұмсақ төсенішТөрге төселетін сәндік төсеніш, қабырға кілемі, жасау мүлкі
Қазіргі заман интерьері: қайсысын таңдаған жөн?
Бүгінде қазақы киіз төсеніштер этно-дизайн мен нео-номад стилінің негізгі элементі ретінде қалалық пәтерлер мен заманауи үйлерге қайта оралды. Алайда интерьерге таңдау жасағанда олардың функционалдық айырмашылығын есте ұстаған абзал:
- Текеметті таңдаңыз, егер: сізге жатын бөлмеге немесе балалар ойнайтын бұрышқа табиғи жылу, аяққа жайлы жұмсақтық және релакс сыйлайтын табиғи жүн аурасы қажет болса. Ол үйге еркін, пасторальды жылылық әкеледі.
- Сырмақты таңдаңыз, егер: сіз минималистік немесе заманауи қонақ бөлмеге нақты акцент, қатаң графика мен монументалды сән бергіңіз келсе. Сырмақ формасын жоғалтпайды, қабырғаға панно ретінде ілуге де, төрге қонақ күтетін орынға төсеуге де өте қолайлы. Оның сырылған қатты беті ондаған жылдар бойы мызғымай сақталады.
Текемет пен сырмақ — бірін-бірі қайталамайтын, бірақ көшпелілердің сұлулық пен практикалық үндестікті қалай шебер ұштастырғанын паш ететін қос жауһар.